کشاورزی ارگانیک ایران با سهم یکصدم درصدی از اراضی کشور
تازهترین دادههای منتشرشده درباره کشاورزی ارگانیک ایران نشان میدهد با وجود تنوع اقلیمی، ظرفیت بالای تولید و جایگاه شناختهشده برخی محصولات ایرانی در بازار جهانی، سطح زمینهای دارای مدیریت ارگانیک در کشور همچنان بسیار محدود است. بر پایه آمار سال ۲۰۲۴، تنها ۵۳۲۲ هکتار از اراضی کشاورزی ایران بهصورت ارگانیک مدیریت شده و سهم این بخش از کل زمینهای کشاورزی کشور حدود یکصدم درصد بوده است. این میزان فاصله قابلتوجهی با کشورهای پیشرو در تولید و تجارت محصولات ارگانیک دارد.
مهدی مهدیپور، عضو هیئتمدیره و مسئول کارگروه ارگانیک اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآوردههای غذایی ایران، اعلام کرده است که ایران در میان ۱۸۳ کشور فعال در این حوزه در جایگاه ۱۴۱ قرار دارد. تازهترین گزارش موسسه پژوهشی کشاورزی ارگانیک فیبل و آیفوم نیز نشان میدهد در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۸.۹ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی جهان تحت مدیریت ارگانیک بوده و فروش خردهفروشی مواد غذایی و نوشیدنیهای ارگانیک به ۱۴۵ میلیارد یورو رسیده است. تعداد تولیدکنندگان ارگانیک در جهان نیز به حدود ۴.۸ میلیون نفر رسیده است.
دادههای بینالمللی برای ایران از کاهش سطح اراضی ارگانیک در سال ۲۰۲۴ حکایت دارد. این سطح در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۵ هزار و ۴۱۲ هکتار گزارش شده بود، اما در سال بعد به ۵۳۲۲ هکتار رسید. پژوهشهای منتشرشده درباره روند توسعه این بخش در ایران نیز نشان میدهد سطح اراضی ارگانیک در سالهای ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ از ۴۰ هزار هکتار عبور کرده بود، اما این رشد در سالهای بعد پایدار نماند. کارشناسان کمبود آگاهی، هزینه دریافت گواهی، محدودیتهای بازار و ضعف پیوند میان تولیدکننده و زنجیره صادرات را از موانع توسعه این بخش میدانند.
بازار جهانی ارگانیک و فرصت صادرات محصولات ایرانی
بازارهای اروپا و آمریکا از مهمترین مقاصد محصولات ارگانیک جهان هستند. بر اساس گزارش رسمی کمیسیون اروپا، واردات محصولات کشاورزی و غذایی ارگانیک اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ با رشد ۶.۴ درصدی به ۲.۶۴ میلیون تن رسید. در همین سال، واردات گروه میوه، سبزی و روغن زیتون ارگانیک به ۱.۲۴ میلیون تن رسید و محصولات زراعی و فرآوردههای گیاهی نیز بیش از یک میلیون تن از واردات را تشکیل دادند. این ارقام نشان میدهد بازار اروپا همچنان ظرفیت بالایی برای محصولات دارای گواهی معتبر و قابلیت رهگیری دارد.
به گفته مهدیپور، گل محمدی، گلاب، اسانسها، گیاهان دارویی و زعفران از محصولاتی هستند که ایران در تولید و صادرات آنها ظرفیت قابلتوجهی دارد. او اعلام کرده است در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲۹ هزار تن گیاه دارویی به اتحادیه اروپا صادر شده، در حالی که سهم ایران از این بازار بسیار محدود بوده است. توسعه کشت قراردادی، آموزش تولیدکنندگان، رعایت استانداردهای بازار مقصد و دریافت گواهی معتبر از اقداماتی است که میتواند حضور محصولات ایرانی در بازارهای خارجی را افزایش دهد.
محمدعلی رضایی، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآوردههای غذایی ایران، زعفران را نمونهای از ظرفیت اقتصادی تولید ارگانیک میداند. به گفته او، اگر زعفران معمولی در بازار جهانی حدود ۱۲۰۰ دلار برای هر کیلوگرم قیمت داشته باشد، زعفران ارگانیک میتواند با ارزشی ۵۰ درصد تا دو برابر بیشتر عرضه شود. هزینه بالای دریافت گواهی برای کشاورزان خرد یکی از موانع توسعه این روش بوده و به همین دلیل قرارداد میان کارخانهها و کشاورزان برای تامین آموزش، نظارت و هزینههای گواهی مورد توجه قرار گرفته است.
اهمیت کنترل باقیمانده سموم نیز در تجارت محصولات کشاورزی افزایش یافته است. اسناد ایمنی غذایی اتحادیه اروپا در سالهای اخیر مواردی از عدم انطباق باقیمانده آفتکش در زعفران با مبدا ایران ثبت کردهاند. فعالان این صنعت میگویند رصد مزرعه، شناسنامهدار کردن فرایند تولید و آموزش مصرف صحیح نهادهها توانسته بخش مهمی از مشکلات مربوط به زعفران صادراتی را کاهش دهد. مقررات اتحادیه اروپا نیز برای عرضه محصول با عنوان ارگانیک، رعایت ضوابط تولید، کنترل، بازرسی و گواهی را الزامی میداند.
گواهی ارگانیک و زنجیره ارزش صادراتی
فعالان بخش خصوصی تاکید دارند که حذف یا کاهش مصرف سم بهتنهایی برای استفاده از عنوان ارگانیک کافی نیست. محصول باید در مراحل تولید، فرآوری و عرضه تحت نظام کنترل مشخص قرار گیرد و گواهی معتبر دریافت کند. کشاورز باید الزامات مزرعه را رعایت کند، واحد فرآوری باید استانداردها را در مراحل بعدی حفظ کند و صادرکننده نیز مقررات کشور مقصد را بشناسد. همین زنجیره باعث میشود تولید ارگانیک از کشاورزی معمولی فرایندی متفاوت و نیازمند آموزش مستمر باشد.
علی شریعتی مقدم، نایبرئیس دوم اتحادیه، توسعه تولید و تجارت ارگانیک را بخشی از مسیر اتصال محصولات ایرانی به زنجیرههای ارزش جهانی دانسته است. او معتقد است تنوع اقلیمی و سابقه تولید محصولاتی مانند زعفران و گیاهان دارویی، امکان افزایش ارزش افزوده از طریق فرآوری، بستهبندی و بازاریابی حرفهای را فراهم میکند. تجربه ترکیه و بلغارستان در توسعه محصولات مبتنی بر گل محمدی نیز نشان میدهد درآمد این بخش میتواند از فروش ماده خام فراتر رود و فرآوردههای غذایی، اسانسها و دیگر محصولات دارای ارزش افزوده را دربرگیرد.
برآورد اتحادیه نشان میدهد ارزش صادرات زعفران و گیاهان دارویی ایران حدود ۷۰۰ میلیون دلار است که نزدیک به ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار آن به زعفران مربوط میشود. مسئولان این تشکل همچنین از احتمال ثبت رکورد جدید تولید زعفران در سال جاری خبر دادهاند. در این شرایط، مدیریت صادرات، کاهش تجارت غیررسمی، تقویت سازوکارهای شفاف معاملاتی و افزایش تولید دارای گواهی میتواند دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهایی را گسترش دهد که نسبت به باقیمانده سموم، قابلیت رهگیری و استانداردهای تولید حساسیت بیشتری دارند.
همزمان با نزدیک شدن به ۲۳ سپتامبر که در اتحادیه اروپا بهعنوان روز ارگانیک شناخته میشود، فعالان این حوزه در ایران نیز بر گسترش برنامههای آموزشی و همکاری میان بخش خصوصی و وزارت جهاد کشاورزی تاکید کردهاند. هدف اعلامشده، انتقال تجربه تولید ارگانیک زعفران به محصولاتی مانند گل محمدی، گلاب، اسانسها و گیاهان دارویی و فراهم کردن زمینه آموزش تولیدکنندگان در مناطق مختلف کشور است.
