بریکس چگونه مسیر تجارت ایران با ارزهای محلی را بازتر میکند؟
هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی نو در شرایطی برگزار شده که کاهش هزینه مبادله، توسعه پرداختهای برون مرزی و استفاده بیشتر از ارزهای محلی به بخش مهمی از دستور کار اقتصادی این گروه تبدیل شده است. برای ایران، این روند فقط به تغییر ارز مورد استفاده در تجارت محدود نیست و موضوعاتی مانند دسترسی به مسیرهای پرداخت، تامین مالی زیرساخت، اتصال به کریدورهای حمل و نقل و گسترش بازارهای صادراتی را نیز دربر میگیرد. ایران که از ابتدای سال ۲۰۲۴ عضو کامل بریکس است، اکنون تلاش میکند ظرفیت این عضویت را به همکاریهای قابل استفاده برای تجارت و سرمایهگذاری تبدیل کند.
بریکس در سال ۲۰۰۱ ابتدا به عنوان یک مفهوم اقتصادی برای چهار اقتصاد نوظهور برزیل، روسیه، هند و چین مطرح شد و از سال ۲۰۰۹ شکل منسجمتری از همکاری میان اعضا پیدا کرد. آفریقای جنوبی بعدتر به این جمع پیوست و موج تازه توسعه عضویت از سال ۲۰۲۴ آغاز شد. بر اساس دادههای منتشرشده از سوی دولت هند در آستانه اجلاس ۲۰۲۶، اعضای بریکس در مجموع حدود ۴۹٫۵ درصد جمعیت جهان، نزدیک به ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و حدود ۲۶ درصد تجارت جهانی را در اختیار دارند.
تمرکز بریکس بر پرداختهای برون مرزی و ارزهای محلی
بیانیه دهلی نو در بخش اقتصادی بر ادامه کار گروه ویژه پرداخت بریکس برای یافتن راهکارهای عملی در پرداختهای برون مرزی تاکید دارد. افزایش سازگاری میان کانالهای پرداخت و پیام رسانی مالی کشورهای عضو و توسعه تسویه تجارت و سرمایهگذاری با ارزهای محلی از محورهای این برنامه است. هدف اعلام شده، حرکت به سمت پرداختهایی سریعتر، کم هزینهتر، در دسترستر، شفافتر و ایمنتر است. این جهتگیری نشان میدهد مسیر فعلی بریکس بیش از ایجاد یک ارز واحد، بر اتصال تدریجی زیرساختهای مالی و افزایش استفاده از ارزهای ملی در مبادلات استوار است.
برای ایران، اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر میشود که بخشی از هزینه تجارت خارجی به محدودیت دسترسی به شبکههای بانکی، تبدیل ارز و ریسک تسویه مربوط است. مسعود پزشکیان در همایش اقتصادی سران بریکس بر توسعه استفاده از ارزهای ملی، ایجاد سازوکارهای تسویه متقابل و ابزارهای مدیریت ریسک ارزی تاکید کرد. سیدعلی مدنی زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز استفاده از ارزهای محلی، گسترش نظامهای پرداخت و پیام رسانهای مالی داخلی و افزایش همکاریهای سرمایهگذاری را از محورهای مورد توجه اعضا دانسته است.
بانک توسعه جدید نیز یکی از ابزارهای مالی مهم مرتبط با بریکس است. این بانک تا پایان ژوئن ۲۰۲۶، بر اساس گزارش خود، ۱۴۱ پروژه به ارزش تجمعی حدود ۴۴ میلیارد دلار را تصویب کرده و نزدیک به ۲۵ میلیارد دلار پرداخت انجام داده است. سهم عملیات با ارزهای محلی نیز به حدود ۳۰ درصد رسیده و تامین مالی با ارزهای ملی همچنان یکی از اولویتهای راهبردی بانک است. با این حال، عضویت ایران در بریکس به معنای عضویت خودکار در بانک توسعه جدید نیست و دسترسی مستقیم به منابع آن به سازوکار عضویت و مقررات بانک وابسته است.
کریدورهای تجاری و سهم ایران از شبکه اقتصادی بریکس
در کنار پرداخت، حمل و نقل یکی از بخشهایی است که میتواند سهم اقتصادی ایران از بریکس را افزایش دهد. موقعیت ایران میان خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز و مسیرهای منتهی به روسیه، امکان اتصال چند بازار بزرگ عضو بریکس را فراهم میکند. کریدور بینالمللی شمال جنوب نمونه مهم این ظرفیت است؛ مسیری چندوجهی که هند و آبهای جنوبی را از طریق ایران به حوزه خزر و روسیه متصل میکند. اطلاعات رسمی درباره این کریدور نشان میدهد زمان حمل بار در برخی مسیرها میتواند از حدود ۴۵ تا ۶۰ روز در مسیر دریایی سنتی به حدود ۲۰ تا ۲۵ روز کاهش یابد.
روابط تجاری ایران و هند نیز اهمیت زیرساخت حمل و نقل و پرداخت را نشان میدهد. آمار وزارت بازرگانی هند حاکی است حجم تجارت دو کشور در سال مالی ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ حدود ۱٫۶۳ میلیارد دلار بوده که نزدیک به ۱٫۲۵ میلیارد دلار آن صادرات هند به ایران و حدود ۳۷۰ میلیون دلار واردات هند از ایران بوده است. برنج باسماتی، چای و محصولات دارویی از اقلام مهم صادرات هند به ایران هستند و مسیرهای قابل اتکا برای حمل و تسویه مالی میتوانند بر هزینه و استمرار این مبادلات اثر مستقیم داشته باشند.
ایران در نشست اقتصادی بریکس بر ظرفیت انرژی و موقعیت جغرافیایی خود برای حضور در زنجیرههای تامین نیز تاکید کرده است. در پیشنهادهای هیات ایرانی، تامین مالی پروژههای زیرساختی و انرژی، پوشش ریسک سرمایهگذاری، توسعه بازارهای برون مرزی و دیجیتالی شدن فرایندهای تجاری مورد توجه قرار گرفته است. یکی از پیشنهادهای مطرحشده از سوی رئیس جمهوری ایران، ایجاد شرکت بیمه اتکایی مشترک بریکس با سرمایه اولیه ۱۰ میلیارد دلار برای پوشش ریسک پروژههای بزرگ زیرساختی و انرژی بوده است.
اقتصاد دیجیتال نیز در دستور کار همکاریها قرار دارد. پزشکیان بر مشارکت اعضای بریکس در تولید دانش، تدوین استانداردهای اقتصاد دیجیتال و تقویت امنیت سایبری زیرساختهای حیاتی تاکید کرده است. در سطح گروه نیز همکاری درباره زیرساخت عمومی دیجیتال، فناوری مالی، هوش مصنوعی و سامانههای پرداخت گسترش یافته و پرتال دانش مشترک بریکس و بانک توسعه جدید در سپتامبر ۲۰۲۶ برای اشتراک تجربههای توسعهای و فناوری راهاندازی شده است.
برای ایران، تبدیل ظرفیت بریکس به دستاورد اقتصادی به عملیاتی شدن همین ابزارها وابسته است. توسعه تسویه با ارزهای محلی، اتصال فنی سامانههای پرداخت، کاهش هزینه انتقال پول، تکمیل حلقههای حمل و نقل و فراهم شدن سازوکارهای تامین مالی میتواند استفاده بنگاههای ایرانی از بازار اعضای بریکس را سادهتر کند. در مقابل، عضویت در این گروه به تنهایی دسترسی خودکار به منابع مالی یا حذف موانع بانکی را تضمین نمیکند و اثر اقتصادی آن به توافقهای اجرایی، زیرساختهای بانکی و تجاری و توان بنگاهها برای حضور پایدار در بازارهای عضو بستگی دارد.
