ذخایر سدهای کشور افزایش یافت اما کمبود آب در سه کلانشهر ادامه دارد
تازهترین ارزیابی از وضعیت منابع آب ایران نشان میدهد ذخایر سدهای کشور در مقایسه با سال گذشته بهبود یافته است، اما این افزایش به معنای برطرف شدن کمبود آب در همه مناطق نیست. بر پایه اعلام سخنگوی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، تا دوم مرداد ۱۴۰۵ حدود ۶۳ درصد از ظرفیت مخازن سدهای ایران پر بوده و حجم آب موجود در این مخازن به نزدیک ۳۲ میلیارد مترمکعب رسیده است. با وجود این، تهران، مشهد و اراک همچنان در میان شهرهایی قرار دارند که با محدودیت منابع و فشار بیشتر بر شبکه تامین آب روبهرو هستند.
علی سیدزاده، سخنگوی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، میانگین بارندگی ثبت شده از ابتدای سال آبی تا دوم مرداد را حدود ۲۳۱ میلیمتر اعلام کرد. این رقم در مدت مشابه سال قبل ۱۳۲ میلیمتر بود. مقایسه دو عدد نشان میدهد بارش کشور نسبت به دوره بسیار کم بارش سال گذشته رشد محسوسی داشته است، با این حال توزیع جغرافیایی بارندگی یکسان نبوده و بخش مهمی از بارشها در استانهای شمالی، شمال غربی و غربی رخ داده است.
در مقابل، استانهای جنوبی، مرکزی، شرقی و جنوب شرقی سهم کمتری از بارندگیهای امسال داشتهاند. به همین دلیل، بهبود شاخص بارش در مقیاس ملی نتوانسته وضعیت منابع محلی را در همه حوضهها متعادل کند. این تفاوت منطقهای برای شهرهای بزرگ اهمیت اقتصادی دارد، زیرا تامین آب شرب، نگهداری شبکه، پمپاژ، انتقال و مدیریت مخازن شهری در دوره اوج مصرف به هزینه و عملیات بیشتری نیاز پیدا میکند.
پرشدگی ۶۳ درصدی سدها نشانه پایان کمبود آب نیست
بخشی از روان آب حاصل از بارشها وارد مخازن سدها شده و سطح ذخیره آب سطحی را نسبت به سال قبل افزایش داده است. با این حال، وضعیت همه سدها مشابه میانگین کشور نیست. طبق توضیحات سیدزاده، ذخیره سد دوستی و سد طرق در خراسان رضوی و سد ساوه در استان مرکزی همچنان از متوسط ده ساله پایینتر است. این سدها در تامین آب مناطق پیرامونی نقش دارند و کاهش ذخیره آنها موجب میشود مدیریت برداشت و توزیع در ماههای گرم با حساسیت بیشتری انجام شود.
وزارت نیرو اعلام کرده است برنامهای برای نوبت بندی یا جیره بندی برنامهریزی شده آب ندارد. سیاست فعلی شرکتهای آب و فاضلاب بر حفظ پایداری شبکه از طریق مدیریت فشار متمرکز است. در روزهایی که گرما و مصرف همزمان افزایش مییابد، فشار شبکه ممکن است در برخی ساعات کاهش پیدا کند تا سطح مخازن شهری حفظ شود و جریان آب دست کم در طبقات پایین ساختمانها ادامه داشته باشد.
کاهش فشار با قطع برنامهریزی شده تفاوت دارد، اما ممکن است در بعضی محلهها به افت فشار یا کاهش موقت جریان منجر شود. شرکتهای آب و فاضلاب اعلام کردهاند گروههای امداد و حوادث در صورت ثبت گزارش مشترکان برای بررسی مشکل شبکه اعزام خواهند شد. اجرای این روش به ویژه در کلانشهرهایی که فاصله میان تولید و مصرف آب در ساعتهای اوج محدود میشود، یکی از ابزارهای عملیاتی برای جلوگیری از خالی شدن سریع مخازن شهری است.
در تهران طی سال گذشته حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب صرفهجویی ثبت شده است. به گفته سخنگوی شرکت آب و فاضلاب، این کاهش مصرف حاصل مجموعهای از اقدامات فنی در شبکه، مدیریت توزیع و همکاری مشترکان بوده و نمیتوان تمام آن را تنها به رفتار مصرفی خانوارها نسبت داد. کاهش نشت، کنترل فشار و اصلاح تجهیزات شبکه در کنار مصرف کمتر مشترکان، اجزای اصلی این عملکرد به شمار میروند.
تخفیف تجهیزات کاهنده و برخورد تعرفهای با پرمصرفها
شرکت آب و فاضلاب استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف را یکی از راههای کاهش هزینه آب خانوار و کنترل تقاضای شهری معرفی کرده است. برآورد این شرکت نشان میدهد نصب این تجهیزات میتواند دست کم ۳۰ درصد از مصرف آب در شیرآلات و نقاط مصرف را کاهش دهد. برای توسعه این برنامه، به شرکتهای استانی ابلاغ شده است که در صورت درخواست مشترکان، مشوقهایی برای نصب در نظر بگیرند و میزان تخفیف میتواند تا ۳۰ درصد هزینه تجهیزات یا خدمات نصب باشد.
در بخش تعرفه نیز مشترکانی که از الگوی تعیین شده عبور کنند، به دلیل ساختار پلکانی قبض آب هزینه بیشتری میپردازند. روند اعلام شده به این صورت است که ابتدا برای مشترک پرمصرف اخطار صادر میشود و اگر مصرف بالا ادامه پیدا کند، امکان قطع موقت آب در ساعاتی از شبانهروز وجود دارد. هدف این اقدام، بازگرداندن مصرف به محدوده الگو و کاهش فشار بر شبکه در دوره اوج تقاضا عنوان شده است.
مقایسه مصرف بخشهای مختلف نشان میدهد آب شرب و خانگی تنها بخشی از برداشت سالانه کشور را تشکیل میدهد. بر اساس آمار ارائه شده از سوی سخنگوی شرکت آب و فاضلاب، ایران سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب منابع آب تجدیدپذیر در اختیار دارد که نزدیک ۹ میلیارد مترمکعب آن در بخش شرب و مصارف خانگی استفاده میشود. در مقابل، مصرف بخش کشاورزی حدود ۸۹ میلیارد مترمکعب برآورد شده و بزرگترین سهم برداشت آب کشور را در اختیار دارد.
دادههای بینالمللی نیز تمرکز مصرف آب ایران در بخش کشاورزی را تایید میکنند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد سهم کشاورزی از کل برداشت آب ایران را حدود ۹۲ درصد اعلام کرده است. گزارشهای بانک جهانی نیز سهم این بخش را بیش از ۹۰ درصد ارزیابی میکنند، در حالی که میانگین جهانی برداشت آب برای کشاورزی نزدیک ۷۰ درصد گزارش شده است. این اختلاف نشان میدهد بخش عمده مدیریت تقاضای آب کشور به شیوههای تولید، آبیاری و بهرهوری در فعالیتهای کشاورزی وابسته است.
با وجود بهتر شدن بارش و افزایش ذخیره ملی سدها، شرکت آب و فاضلاب بر ادامه مدیریت مصرف در شهرهای دارای تنش تاکید دارد. وضعیت سدهای تامین کننده تهران، مشهد و اراک، میزان مصرف در روزهای گرم، ظرفیت مخازن شهری و فشار شبکه از شاخصهایی هستند که شرکتهای استانی برای تنظیم توزیع آب دنبال میکنند. در همین چارچوب، مشترکان عادی با رعایت الگوی مصرف مشمول تعرفه پایه میشوند و هزینه مشترکان پرمصرف بر اساس پلههای بالاتر محاسبه خواهد شد.
