پول نقد چگونه از پرداختهای خرد عقب مینشیند؟
کاهش دسترسی شهروندان به اسکناسهای ریز در شعب و دستگاههای خودپرداز، دوباره نسبت میان پول نقد، تورم و شبکه پرداخت الکترونیکی را به یکی از موضوعات مهم اقتصاد روزمره تبدیل کرده است. در ماههای اخیر بسیاری از خودپردازها به جای اسکناس خرد، بیشتر ایرانچکهای ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰ و در موارد محدود ۵۰۰ هزار تومانی پرداخت کردهاند. این تغییر برای خریدهای روزانه، کرایه حمل و نقل، پرداختهای محلی و مبادلات کوچک، هزینه رفتاری تازهای ایجاد کرده و بخشی از مردم را به استفاده بیشتر از کارت بانکی و انتقال وجه سوق داده است.
علی نظافتیان، دبیر کمیسیون حقوقی کانون بانکها، در توضیح این وضعیت گفته است انتشار و مدیریت اسکناس از گذشته در اختیار بانک مرکزی بوده و شبکه بانکی در این بخش نقش سیاستگذار ندارد. مطابق قانون بانک مرکزی، امتیاز انتشار پول رایج کشور به صورت انحصاری در اختیار بانک مرکزی است و درباره میزان، زمان و نحوه انتشار اسکناس و ایرانچک تصمیمگیری در ساختار این نهاد انجام میشود. از این زاویه، بانکها بیشتر مجری توزیع هستند و پاسخ اصلی درباره کمبود قطعات خرد باید از مسیر سیاست پولی و برنامه نشر اسکناس پیگیری شود.
ایرانچکهای درشت جای اسکناس خرد را پر کردهاند
در چرخه فعلی پرداخت نقدی، ایرانچک عملا بخش بزرگی از نقش اسکناسهای متداول را بر عهده گرفته است. نظافتیان تاکید کرده که ایرانچک از نظر حقوقی با اسکناس تفاوت دارد و در تعریف اولیه، باید پس از بازگشت به شبکه بانکی ابطال شود؛ اما تداوم گردش آن در بازار باعث شده این ابزار در زندگی روزمره کارکردی شبیه اسکناس پیدا کند. بانک مرکزی نیز از ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ توزیع ایرانچک ۵۰۰ هزار تومانی، معادل ۵ میلیون ریال، را در شبکه بانکی آغاز کرد و اعلام شد هدف آن تسهیل مبادلات نقدی و جایگزینی برای قطعات کوچکتر است.
این تغییر برای مبالغ بزرگتر، جابهجایی نقدی را سادهتر میکند و هزینه نگهداری، شمارش و توزیع اسکناسهای کمارزش را کاهش میدهد. با این حال، اثر آن در پرداختهای خرد متفاوت است. وقتی بهای بسیاری از خدمات عمومی یا خریدهای کوچک زیر ۵۰ هزار تومان است، نبود اسکناس مناسب باعث میشود شهروندان برای یک پرداخت ساده به کارت بانکی، انتقال وجه یا ابزارهای پذیرش الکترونیکی وابسته شوند. این وابستگی برای گروههایی مانند سالمندان، فروشندگان خرد، رانندگان، دستفروشان و افرادی که دسترسی مداوم به ابزار دیجیتال ندارند، اصطکاک بیشتری میسازد.
از نگاه اقتصادی، کاهش اسکناس خرد تنها به تصمیم چاپ پول مربوط نیست؛ تورم سالهای اخیر نیز ارزش اسمی اسکناسهای کوچک را پایین آورده است. هنگامی که قیمت کالاها و خدمات روزمره افزایش مییابد، قطعات کوچکتر قدرت خرید پیشین را از دست میدهند و هزینه چاپ، حمل، امحا و جایگزینی آنها نسبت به کارکردشان سنگینتر میشود. در چنین شرایطی، سیاستگذار پولی معمولا به سمت قطعات درشتتر یا گسترش پرداخت الکترونیکی حرکت میکند، اما مسئله اصلی این است که نیازهای خرد جامعه همزمان بیپاسخ نماند.
رشد پرداخت الکترونیکی فشار بر اسکناس را بیشتر کرده است
گزارشهای شاپرک نشان میدهد سهم پرداختهای کارتی در اقتصاد روزمره بسیار گسترده شده است. در دی ۱۴۰۴، بیش از ۴ میلیارد و ۱۳۳ میلیون تراکنش در شبکه الکترونیکی پرداخت کارت پردازش شد و ارزش این تراکنشها به حدود ۲۳ هزار و ۲۰۸ هزار میلیارد ریال رسید. با وجود کاهش تعداد و ارزش تراکنشها نسبت به آذر، ارزش ریالی آنها در مقایسه با دی سال قبل ۴۹.۵۳ درصد افزایش داشت. این ارقام نشان میدهد پرداخت الکترونیکی برای بخش بزرگی از مبادلات خانوار و کسبوکار به مسیر اصلی تبدیل شده است.
در گزارش اقتصادی شاپرک مربوط به اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز نسبت اسکناس و مسکوک در دست اشخاص به نقدینگی در بهمن ۱۴۰۳ معادل ۱.۵۳ درصد ثبت شده بود، در حالی که نسبت ارزش تراکنشهای شاپرک به نقدینگی در همان ماه ۱۶.۷۱ درصد گزارش شد. این فاصله آماری نشان میدهد پول فیزیکی، اگرچه هنوز برای بخشی از پرداختهای خرد ضروری است، در مقایسه با گردش الکترونیکی پول سهم کوچکتری از نقدینگی را پوشش میدهد.
نظافتیان درباره برداشتهایی که کمبود اسکناس خرد را به درآمد کارمزدی شبکه پرداخت نسبت میدهد، گفته است تراکنشهای بانکی درآمد مستقیم برای شخص بانک مرکزی ایجاد نمیکند، هرچند در شبکه شرکتهای وابسته و نظام پرداخت، درآمدهای کارمزدی شکل میگیرد. او انگیزه اصلی را نه درآمدزایی، بلکه واقعیت اقتصادی تورم، هزینه بالای نشر اسکناس و تمایل سیاستگذار به رصدپذیری بهتر گردش پول دانسته است. این نگاه با روند عمومی بانکداری جدید همخوانی دارد، زیرا پرداخت الکترونیکی هزینه فیزیکی پول را کاهش میدهد و ثبت مبادلات را دقیقتر میکند.
با وجود این مزایا، حذف تدریجی اسکناس بدون راهکار میانی میتواند برای پرداختهای کوچک اختلال ایجاد کند. کارشناسان بانکی تاکید دارند بانک مرکزی باید برای مبالغ زیر ۵۰ هزار تومان ابزار ساده، فراگیر و کمهزینه طراحی کند؛ ابزاری که هم جایگزین عملی اسکناس خرد باشد و هم برای استفاده روزمره به دانش فنی بالا نیاز نداشته باشد. کیف پولهای خرد، کارتهای آفلاین، ابزارهای پرداخت سریع در حمل و نقل و توزیع هدفمند قطعات مناسب میتواند بخشی از این خلأ را پوشش دهد.
در حال حاضر مسیر بازار پول ایران از یک سو به سمت ایرانچکهای درشتتر و از سوی دیگر به سمت تراکنشهای دیجیتال حرکت میکند. این جابهجایی زمانی کمهزینهتر خواهد بود که بانک مرکزی میان کاهش هزینه نشر اسکناس، نیاز مردم به پول خرد و ظرفیت واقعی زیرساختهای پرداخت، تعادل عملیاتی ایجاد کند.
