ساماندهی حساب‌های بانکی با سامانه حسام وارد مرحله تازه‌ای شد
بانک مرکزی با آغاز فعالیت سامانه حسام برنامه گسترده‌ای را برای کاهش تعداد حساب‌های بانکی مازاد در شبکه بانکی کشور دنبال می‌کند. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، اعلام کرده است که اکنون نزدیک به ۶۵۰ میلیون حساب بانکی در کشور وجود دارد و هدف‌گذاری شده این تعداد طی یک دوره حدود دو ساله و به شکل تدریجی به نزدیک ۳۰۰ میلیون حساب برسد. بر این اساس، در صورت تحقق برنامه اعلام شده، حدود ۳۵۰ میلیون حساب بانکی باید در فرآیند ساماندهی، تعیین تکلیف یا بسته شود. همتی همچنین میانگین جهانی را کمتر از دو حساب برای هر فرد اعلام کرده است.
همتی در مراسم رونمایی از سامانه حسام، افزایش شفافیت مالی و انضباط در عملیات بانکی را از اهداف اصلی این طرح دانست. به گفته او، پراکندگی گسترده حساب‌ها می‌تواند رصد جریان‌های مالی را دشوارتر کند و زمینه استفاده از حساب‌های بلااستفاده یا حساب‌هایی را که صاحب آنها از وضعیتشان اطلاع دقیقی ندارد، افزایش دهد. این بانک انتظار دارد مدیریت متمرکز حساب‌ها، همراه با اقدامات مرکز اطلاعات مالی وزارت اقتصاد، مسیر شناسایی تراکنش‌های مشکوک و مقابله با استفاده از حساب‌های اجاره‌ای را نیز تسهیل کند.
براساس ضوابط اجرایی این نهاد درباره افتتاح و نگهداری حساب‌های سپرده ریالی اشخاص حقیقی، شمار حساب‌های سپرده متعلق به اشخاص حقیقی ایرانی از ۶۵۰ میلیون فقره عبور کرده است. در این مقررات تاکید شده که نگهداری حجم بالای حساب‌های پراکنده، علاوه بر تحمیل هزینه‌های عملیاتی به شبکه بانکی، می‌تواند ریسک‌های مالی و حقوقی برای مشتریان ایجاد کند. بخشی از این حساب‌ها در سال‌های گذشته برای دریافت خدمات موقت، تسهیلات، ضمانت، طرح‌های فروش، خدمات رفاهی یا انجام برخی امور بانکی افتتاح شده‌اند و پس از پایان نیاز اولیه همچنان باز مانده‌اند.
امکان مشاهده و بستن غیرحضوری حساب‌های مازاد
سامانه حسام به عنوان یک درگاه متمرکز، امکان مشاهده حساب‌های ثبت شده به نام هر شخص حقیقی در بانک‌ها و موسسات اعتباری مختلف را فراهم می‌کند. کاربران پس از احراز هویت می‌توانند حساب‌های خود را یکجا مشاهده کنند و برای حساب‌هایی که دیگر به آنها نیاز ندارند، درخواست تعیین تکلیف یا بستن ثبت کنند. این امکان، مراجعه جداگانه به شعب بانک‌های مختلف را کاهش می‌دهد و فرآیندی را که پیش از این ممکن بود به چند مراجعه حضوری نیاز داشته باشد، به شکل غیرحضوری در اختیار مشتری قرار می‌دهد.
درخواست بستن حساب بلافاصله به معنای حذف قطعی آن نیست. پس از ثبت درخواست در سامانه حسام، اطلاعات برای بانک مربوطه ارسال می‌شود و بانک باید وضعیت حساب، تعهدات مشتری و موانع احتمالی قانونی یا بانکی را بررسی کند. اگر مانعی برای بستن حساب وجود نداشته باشد، حساب بسته می‌شود و مانده آن به حسابی که مشتری به عنوان حساب پایه انتخاب کرده است، انتقال می‌یابد. این سازوکار برای آن طراحی شده که تعیین تکلیف حساب‌های مازاد بدون از بین رفتن دسترسی مشتری به موجودی حساب انجام شود.
داده‌های ارائه شده در آیین رونمایی از سامانه حسام نیز از حجم بالای حساب‌های کم استفاده حکایت دارد. حمیدرضا آذرگون، مدیر اداره نظارت بر مبارزه با پولشویی بانک مرکزی، اعلام کرده است که بررسی یک ماهه نشان می‌دهد ۷۳ درصد حساب‌هایی که مشمول تعیین تکلیف در سامانه حسام هستند، در این دوره هیچ تراکنشی نداشته‌اند. این آمار نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از حساب‌های مورد بررسی در بازه مورد سنجش بدون فعالیت بوده‌اند و در گروه حساب‌هایی قرار می‌گیرند که امکان بازبینی وضعیت آنها وجود دارد.
این نهاد همچنین برای تعداد حساب‌های غیرتجاری اشخاص حقیقی چارچوب جدیدی تعیین کرده است. مطابق توضیحات مدیران این بانک، اگر فردی بیش از ۱۰ حساب داشته باشد و بدون تعیین تکلیف حساب‌های قبلی برای افتتاح حساب جدید اقدام کند، ابتدا به سامانه حسام هدایت می‌شود. با این حال، سقف ۱۰ حساب به معنای ممنوعیت مطلق داشتن حساب بیشتر نیست و در صورت وجود نیاز موجه، پس از بررسی و دریافت مستندات، امکان ادامه فرآیند بانکی وجود دارد. این بانک پیش از این نیز تاکید کرده بود که داشتن حساب راکد یا بیش از ۱۰ حساب، به خودی خود نباید مانع دریافت تسهیلات شود.
تمرکز بانک مرکزی بر حساب‌های غیرفعال و حساب‌های اجاره‌ای
رئیس کل بانک مرکزی از مردم خواسته است حساب‌هایی را که مدت‌هاست استفاده نمی‌کنند یا نیازی به ادامه فعالیت آنها ندارند، تعیین تکلیف کنند. او گفته است برخی افراد هنگام مشاهده فهرست یکپارچه حساب‌های خود متوجه حساب‌هایی می‌شوند که از وجود آنها اطلاع نداشته‌اند. از نگاه نهاد ناظر، کاهش چنین حساب‌هایی می‌تواند ریسک سوءاستفاده از حساب‌های قدیمی، فراموش شده یا در اختیار دیگران قرار گرفته را کاهش دهد و مسئولیت مالی هر حساب را برای صاحب آن روشن‌تر کند.
همتی همچنین موضوع حساب‌های اجاره‌ای را از محورهای مهم این برنامه عنوان کرده است. حساب اجاره‌ای زمانی شکل می‌گیرد که دسترسی یا استفاده از حساب یک فرد در اختیار شخص دیگری قرار گیرد و تراکنش‌هایی خارج از فعالیت مالی متعارف صاحب حساب انجام شود. چنین وضعیتی می‌تواند برای دارنده حساب پیامدهای بانکی، مالیاتی و حقوقی ایجاد کند. بانک مرکزی اعلام کرده است که در کنار توسعه سامانه حسام، برخورد انضباطی با تخلفات مرتبط در شبکه بانکی نیز ادامه خواهد داشت. همتی گفته است بخشی از سوءاستفاده‌های شناسایی شده به حساب‌های وکالتی و جابه‌جایی منابع در بازار ارز و طلا ارتباط داشته است.
اجرای برنامه کاهش حساب‌ها به صورت مرحله‌ای انجام می‌شود. همتی گفته است از مجموع نزدیک به ۶۵۰ میلیون حساب موجود، احتمالا در همان مرحله نخست حدود ۱۰۰ میلیون حساب بدون استفاده قابل تعیین تکلیف است. برنامه اعلام شده بانک مرکزی در افق دو ساله، رساندن تعداد کل حساب‌ها به نزدیک ۳۰۰ میلیون فقره است.
در مرحله نخست، تمرکز سامانه حسام بر حساب‌های سپرده اشخاص حقیقی ایرانی بالای ۱۸ سال قرار دارد و حساب‌های قرض الحسنه پس انداز، قرض الحسنه جاری و سپرده کوتاه مدت عادی غیرتجاری در دامنه این فرآیند قرار می‌گیرند. حساب‌های اشخاص حقوقی و حساب‌های تجاری در این مرحله موضوع اصلی تعیین تکلیف نیستند. کاربران می‌توانند از طریق درگاه خدمات الکترونیکی بانک مرکزی به نشانی my.cbi.ir وارد خدمات مربوط شوند و پس از احراز هویت، فهرست حساب‌های ثبت شده به نام خود را بررسی کنند.
