زادروز توما پورشه؛ اقتصاددانی که روایت غالب اقتصاد بازار را نقد میکند
پنجم ژوئیه، زادروز توما پورشه، اقتصاددان، پژوهشگر و نویسنده فرانسوی است؛ چهرهای که فعالیت دانشگاهی او با حضور گسترده در رسانهها و نگارش کتابهای عمومی درباره اقتصاد پیوند خورده است. پورشه در سال ۱۹۷۷ در شهر درانسی، در حومه پاریس، متولد شد و در فرانسه بیشتر به دلیل نقد روایتهای رایج درباره بازار آزاد، ریاضت اقتصادی، جهانی شدن و توزیع درآمد شناخته میشود. او تلاش کرده است موضوعات پیچیده اقتصادی را از فضای تخصصی دانشگاه خارج کند و با زبانی قابل فهم در اختیار مخاطبان عمومی قرار دهد.
نام پورشه در منابع دانشگاهی فرانسه با عنوان دکتر اقتصاد و دانشیار اقتصاد در مدرسه عالی کسب و کار پاریس ثبت شده است. او دکترای خود را در سال ۲۰۰۶ از دانشگاه پاریس یک پانتئون سوربن دریافت کرد. رساله دکتری او به بررسی درآمدهای نفتی و تامین مالی مبارزه با فقر در جمهوری کنگو اختصاص داشت؛ موضوعی که از همان آغاز، علاقه او به رابطه میان منابع طبیعی، سیاستهای مالی، توسعه و توزیع ثروت را نشان میداد.
از اقتصاد انرژی تا بررسی رفتار بازارها
بخش مهمی از فعالیت علمی توما پورشه بر اقتصاد انرژی، بازارهای مالی و کالاهای پایه متمرکز است. مدرسه عالی کسب و کار پاریس، انرژی و امور مالی را در شمار اصلیترین حوزههای پژوهشی او معرفی میکند. مقالات مشترک او در نشریاتی مانند اقتصاد انرژی، سیاست انرژی، پژوهشنامههای مالی و اقتصاد کاربردی منتشر شدهاند. این پژوهشها موضوعاتی مانند راهبردهای پوشش ریسک در بازار برق، نوسان قیمت کالاهای کشاورزی، قیمتگذاری سوخت، رفتار مصرفکنندگان و ارتباط سیاستهای اقلیمی با سازوکارهای بازار را بررسی کردهاند.
تمرکز پورشه بر انرژی فقط به محاسبه قیمت نفت، گاز یا برق محدود نیست. در پژوهشهای او، بازار انرژی با قدرت خرید خانوار، ساختار تولید، رقابت شرکتها و کیفیت سیاستگذاری عمومی ارتباط پیدا میکند. بررسی واکنش مصرفکنندگان به مالیات سوخت و مطالعه شیوههای مدیریت ریسک شرکتهای عرضهکننده برق، نمونههایی از رویکرد او به پیامدهای واقعی تصمیمهای اقتصادی هستند. او همچنین در پژوهشی مشترک درباره قیمتگذاری کربن، بر طراحی سازوکاری منصفانه و تدریجی تاکید کرده است تا هزینه گذار اقلیمی به صورت نامتناسب بر دوش خانوارهای کمدرآمد قرار نگیرد.
این زاویه دید، پورشه را در گروه اقتصاددانانی قرار میدهد که عملکرد بازار را جدا از نهادهای اجتماعی و تصمیمهای عمومی بررسی نمیکنند. در چنین رویکردی، قیمتها تنها نتیجه عرضه و تقاضا نیستند؛ بلکه قوانین، مالیاتها، قدرت چانهزنی، ساختار مالکیت و دسترسی نابرابر به منابع نیز بر نتیجه نهایی اثر میگذارند. به همین دلیل، آثار او اغلب بر این پرسش متمرکز است که رشد اقتصادی چگونه میان گروههای مختلف جامعه توزیع میشود و چه کسانی هزینه بحرانها یا اصلاحات اقتصادی را میپردازند.
اقتصاد برای مخاطبانی فراتر از دانشگاه
توما پورشه عضو انجمن فرانسوی «اقتصاددانان نگران» است؛ جمعی از اقتصاددانان که نسبت به یکسان تلقی شدن علم اقتصاد با نسخههای محدود بازار محور انتقاد دارند. اصطلاح اقتصاددان هترودوکس نیز درباره او به همین دلیل به کار میرود. هترودوکس بودن در اینجا به معنای رد روش علمی نیست، بلکه به استفاده از چارچوبهای متنوع برای توضیح اشتغال، تورم، نابرابری، خدمات عمومی، بحرانهای مالی و نقش دولت در اقتصاد اشاره دارد.
یکی از شناختهشدهترین آثار او کتاب «رساله اقتصاد نامتعارف» است که نخستین بار در سال ۲۰۱۸ منتشر شد. پورشه در این کتاب شماری از گزارههای پرکاربرد در بحثهای اقتصادی را بررسی میکند؛ از جمله این تصور که کاهش هزینه نیروی کار همیشه اشتغال ایجاد میکند، خصوصیسازی لزوما کارایی را افزایش میدهد یا ثروتمندتر شدن گروههای پردرآمد به طور خودکار به بهبود وضعیت همه منجر میشود. هدف کتاب، ارائه مجموعهای از پاسخهای قابل فهم برای خوانندگانی است که با واژگان تخصصی اقتصاد آشنایی محدودی دارند.
کتاب «فراموششدگان» نیز به تاثیر جهانی شدن، مالی شدن اقتصاد و سیاستهای کاهش هزینه بر گروههای مختلف شاغلان میپردازد. پورشه در این اثر میکوشد نشان دهد ناامنی اقتصادی فقط به بیکاران یا کارگران کمدرآمد محدود نیست و میتواند کارکنان متخصص، کشاورزان، صاحبان مشاغل کوچک و طبقه متوسط را نیز درگیر کند. در نگاه او، فشار بازار کار، افزایش هزینه مسکن، کاهش امنیت شغلی و دشواری دسترسی به خدمات عمومی، اجزای جداگانه یک مسئله مشترک اقتصادی هستند.
او در سال ۲۰۲۴ کتاب مصور «اقتصاد برای ۹۹ درصد» را منتشر کرد. این اثر با استفاده از نمونههای مربوط به کارکنان پالایشگاه، کشاورزان و جوانان درگیر مسائل اقلیمی، سازوکارهای اقتصاد معاصر را توضیح میدهد. کتاب بر این پرسش بنا شده است که آیا ساختار اقتصادی در خدمت اکثریت جامعه عمل میکند یا منافع بخش کوچکی از صاحبان ثروت را در اولویت قرار میدهد. نویسنده در کنار مرور تاریخ اندیشه اقتصادی، ابزارهایی برای ارزیابی ادعاهای اقتصادی رایج در رسانهها ارائه میکند.
حضور مستمر پورشه در رادیو، تلویزیون و مطبوعات فرانسه، بخش دیگری از فعالیت حرفهای او را تشکیل میدهد. این حضور رسانهای باعث شده است مباحثی مانند سهم دستمزد از تولید، اثر سیاستهای مالی بر تقاضا، قیمت انرژی، نابرابری و کیفیت خدمات عمومی در قالبی سادهتر مطرح شوند. او معمولا با این دیدگاه مخالفت میکند که اقتصاد مجموعهای از قوانین تغییرناپذیر است و تاکید دارد هر تصمیم اقتصادی میان گزینههای مختلف، هزینهها و گروههای ذینفع انتخاب ایجاد میکند.
جایگاه توما پورشه در فضای اقتصادی فرانسه از ترکیب سه نقش شکل گرفته است: پژوهشگری که در حوزه انرژی و مالی مقاله منتشر میکند، مدرس دانشگاهی که اقتصاد را برای دانشجویان مدیریت توضیح میدهد و نویسندهای که میکوشد دانش اقتصادی را عمومی کند. آثار او موافقان و منتقدان خود را دارد، اما سهم او در گسترش گفتوگو درباره توزیع ثروت، هزینه سیاستهای اقتصادی و حدود کارایی بازار، موجب شده است نامش در بحثهای اقتصادی معاصر فرانسه حضور مداومی داشته باشد.
