الینور اوستروم اقتصاددانی که نگاه جهان به منابع مشترک را تغییر داد
هفتم اوت ۱۹۳۳، الینور اوستروم در لسآنجلس آمریکا متولد شد؛ پژوهشگری که چند دهه بعد یکی از مهمترین دیدگاههای اقتصاد نهادی درباره مالکیت، منابع طبیعی و همکاری جمعی را دگرگون کرد. اوستروم در سال ۲۰۰۹ به دلیل پژوهش درباره حکمرانی اقتصادی و به ویژه مدیریت منابع مشترک، جایزه علوم اقتصادی بانک مرکزی سوئد به یاد آلفرد نوبل را دریافت کرد و به نخستین زن برنده این جایزه تبدیل شد. اهمیت کار او فقط به یک افتخار دانشگاهی محدود نبود؛ تحقیقاتش به یکی از مبانی اصلی بررسی شیوه تخصیص و نگهداری منابعی تبدیل شد که نه کاملا خصوصی هستند و نه استفاده از آنها را میتوان به سادگی به یک مصرفکننده محدود کرد.
اوستروم علوم سیاسی را در دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس دنبال کرد و در سال ۱۹۶۵ دکترای خود را از همین دانشگاه گرفت. بخش مهمی از پژوهش اولیه او به مدیریت آب و سفرههای زیرزمینی در جنوب کالیفرنیا مربوط بود. این مطالعات به او نشان دادند که برای تحلیل عملکرد اقتصادی منابع طبیعی، تنها بررسی قیمت یا مالکیت رسمی کافی نیست و باید قواعدی را نیز شناخت که رفتار مصرفکنندگان، تولیدکنندگان و جوامع محلی را تنظیم میکنند. او در ادامه فعالیت دانشگاهی خود در دانشگاه ایندیانا، مطالعه نهادها و سازوکارهای همکاری را به هسته اصلی پژوهشهایش تبدیل کرد.
چرا نظریه اوستروم برای اقتصاد منابع اهمیت داشت
یکی از مسائل قدیمی اقتصاد، نحوه مدیریت منابع مشترک است. مراتع، جنگلها، منابع آب، سامانههای آبیاری و ذخایر ماهی نمونههایی هستند که افراد متعدد میتوانند از آنها استفاده کنند، اما مصرف بیش از اندازه هر فرد ظرفیت باقیمانده برای دیگران را کاهش میدهد. در بسیاری از الگوهای متعارف، چنین وضعیتی با خطر بهرهبرداری بیش از حد و کاهش ارزش اقتصادی منبع همراه است. برای مدت طولانی، دو راهحل اصلی در سیاستگذاری اقتصادی برجسته بود: انتقال مالکیت به بخش خصوصی یا واگذاری کنترل و مقرراتگذاری به دولت.
اوستروم با مطالعه نمونههای واقعی در نقاط مختلف جهان نشان داد این دو گزینه تنها شکلهای ممکن مدیریت نیستند. جوامع استفادهکننده از یک منبع میتوانند تحت شرایط مشخص، قواعدی برای دسترسی، نظارت، تقسیم منافع و اعمال ضمانت اجرا ایجاد کنند و منبع را برای دورههای طولانی حفظ کنند. نکته اصلی در پژوهش او این نبود که مدیریت محلی همیشه موفق است، بلکه نشان دادن این واقعیت بود که نتیجه اقتصادی به ساختار نهادها، کیفیت قواعد و توانایی کاربران برای هماهنگی وابسته است. برخی نظامهای خودگردان موفق میشوند و برخی دیگر شکست میخورند و همین تفاوت باید موضوع تحلیل اقتصادی باشد.
کتاب مشهور او با عنوان «حکمرانی منابع مشترک» که در سال ۱۹۹۰ منتشر شد، مجموعهای از شواهد تجربی درباره این مسئله ارائه کرد. اوستروم در این اثر نمونههایی از مدیریت مراتع و جنگلها، سامانههای آبیاری، شیلات و منابع آب زیرزمینی را بررسی کرد. نتیجه این مطالعات، شناسایی ویژگیهایی بود که در بسیاری از نهادهای پایدار دیده میشدند؛ از جمله روشن بودن مرزهای منبع و گروه استفادهکننده، تناسب قواعد با شرایط محلی، امکان مشارکت کاربران در تدوین قواعد، وجود سازوکار نظارت، ضمانت اجراهای متناسب و راههای کمهزینه برای حل اختلاف.
از مالکیت منابع تا حکمرانی چندمرکزی
دستاورد اوستروم برای اقتصاد نهادی از این جهت مهم بود که تحلیل منابع را از دوگانه ساده بازار و دولت فراتر برد. او تاکید داشت که فعالیتهای اقتصادی در محیطی از قواعد رسمی و غیررسمی انجام میشوند و عملکرد یک نظام فقط با تعیین مالک آن قابل توضیح نیست. هزینه نظارت، اطلاعات در دسترس، اعتماد میان کاربران، امکان مشارکت در تصمیمگیری و شیوه اجرای قواعد میتوانند بر بهرهوری، پایداری و توزیع منافع اثر بگذارند. از این منظر، نهاد مناسب نهادی است که با ویژگیهای همان منبع و جامعه استفادهکننده سازگار باشد.
یکی دیگر از مفاهیم مهم در آثار اوستروم، حکمرانی چندمرکزی بود. در چنین ساختاری، تصمیمگیری لزوما در اختیار یک مرکز واحد قرار ندارد و مجموعهای از نهادهای محلی، منطقهای و عمومی میتوانند همزمان در مدیریت یک مسئله نقش داشته باشند. این چارچوب بعدها در پژوهشهای مرتبط با محیط زیست، تغییرات اقلیمی، خدمات عمومی، زیرساختها، دانش و حتی منابع دیجیتال مورد استفاده قرار گرفت. کارگاه نظریه سیاسی و تحلیل سیاست در دانشگاه ایندیانا که اوستروم و همسرش وینسنت اوستروم در سال ۱۹۷۳ بنیان گذاشتند، به یکی از مراکز مهم مطالعه این حوزه تبدیل شد.
آکادمی سلطنتی علوم سوئد هنگام اعطای جایزه سال ۲۰۰۹ تاکید کرد که اوستروم نشان داده است داراییهای مشترک میتوانند با موفقیت توسط انجمنهای کاربران اداره شوند. جایزه آن سال میان او و الیور ویلیامسون تقسیم شد؛ ویلیامسون به دلیل تحلیل حکمرانی اقتصادی و مرزهای بنگاه و اوستروم به دلیل تحلیل حکمرانی اقتصادی منابع مشترک مورد تقدیر قرار گرفتند. این انتخاب جایگاه اقتصاد نهادی و مطالعه سازوکارهای غیر بازاری را در مرکز توجه پژوهش اقتصادی قرار داد.
میراث اقتصادی اوستروم امروز بیش از هر چیز در این پرسش ادامه پیدا میکند که برای هر منبع، چه ترکیبی از مالکیت، قواعد، نظارت و مشارکت میتواند هزینههای استفاده بیرویه را کاهش دهد و منافع بلندمدت ایجاد کند. پژوهشهای او نشان دادند طراحی نهادی را نمیتوان با یک نسخه واحد برای همه کشورها و همه منابع جایگزین کرد. شناخت انگیزه کاربران، ویژگی فیزیکی منبع و ظرفیت جامعه برای همکاری، بخش جداییناپذیر تحلیل کارایی اقتصادی است. الینور اوستروم در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۲ در بلومینگتون درگذشت، اما چارچوبهایی که توسعه داد همچنان در اقتصاد منابع طبیعی، اقتصاد نهادی و مطالعات حکمرانی مورد استفاده قرار میگیرند.
