نرخ ارز چه تأثیری در تراز تجاری کشور دارد؟
تهران – ۱۸ شهریور ۱۴۰۴
معاون سیاستگذاریهای پولی بانک مرکزی در نشستی تخصصی تأکید کرد که افزایش نرخ ارز الزاماً به بهبود تراز تجاری کشور منجر نمیشود و با وجود تغییرات قیمتی در بازار ارز، صادرات ایران به دلیل ماهیت کالاهای صادراتی، تأثیرپذیری کمی از نرخ ارز دارد. او همچنین وابستگی شدید تولید و واردات به نرخ ارز را یکی از چالشهای اصلی اقتصادی عنوان کرد.
اظهارات معاون بانک مرکزی درباره تأثیر نرخ ارز
به گزارش ایسنا، محمد شیریجیان، معاون سیاستگذاریهای پولی بانک مرکزی، در نشست تخصصی «چالشها و چشمانداز اقتصاد ایران و سیاستهای ارزی در شرایط نااطمینانی» که در پژوهشکده پولی و بانکی برگزار شد، اظهار داشت:
«در صورت تکنرخی شدن ارز، صادرات از این تغییر چندان متأثر نمیشود؛ اما تولید و واردات کاملاً به نرخ ارز وابسته است. بنابراین نمیتوان انتظار داشت که با افزایش نرخ ارز، تراز تجاری کشور بهبود پیدا کند.»
او تأکید کرد که ارتباط میان نرخ ارز و صادرات در اقتصاد ایران، به دلیل ماهیت کالاهای صادراتی، چندان مستقیم نیست و تغییرات نرخ ارز در این حوزه نقش محدودی ایفا میکند.
صادرات ایران و وابستگی محدود به نرخ ارز
شیریجیان با اشاره به ترکیب کالاهای صادراتی ایران گفت:
«بخش عمده صادرات کشور از جنس مواد اولیه و خام است و حتی در حوزه صادرات غیرنفتی نیز بیشتر شامل محصولات خام میشود. به همین دلیل، فراوری و ارزشافزوده لازم در بسیاری از کالاهای صادراتی وجود ندارد و این موضوع باعث شده است که صادرات ایران کمتر از نرخ ارز تأثیر بپذیرد.»
بر اساس اظهارات او، تقویت ارزش پول ملی یا کاهش نرخ ارز، تغییرات چندانی در ارزش صادرات ایجاد نمیکند و این مسئله یکی از چالشهای ساختاری در حوزه تجارت خارجی کشور است.
وابستگی شدید تولید و واردات به نرخ ارز
معاون سیاستگذاریهای پولی بانک مرکزی در ادامه افزود:
«زمانی که ترکیب واردات کشور را بررسی میکنیم، مشاهده میشود که نزدیک به ۹۰ درصد واردات ایران شامل کالاهای واسطهای است. این یعنی هرگونه تغییر در نرخ ارز، مستقیماً بر هزینههای تولید و قیمت نهایی کالاها تأثیرگذار است.»
او تأکید کرد که افزایش نرخ ارز باعث بالا رفتن قیمت کالاهای واسطهای و در نتیجه افزایش هزینه تولیدکنندگان داخلی میشود و این موضوع به شکل غیرمستقیم بر نرخ تورم نیز تأثیر خواهد گذاشت.
عدم انتظار برای بهبود تراز تجاری با افزایش نرخ ارز
شیریجیان در بخش دیگری از سخنان خود خاطرنشان کرد:
«با توجه به ساختار صادرات و واردات کشور، نمیتوان انتظار داشت که صرفاً با افزایش نرخ ارز، تراز تجاری کشور بهبود پیدا کند. وابستگی تولید و واردات به نرخ ارز بسیار بالاست و اثر مثبت قابلتوجهی از این ناحیه بر صادرات دیده نمیشود.»
به گفته او، تصور عمومی مبنی بر اینکه افزایش نرخ ارز بهطور خودکار موجب بهبود تراز تجاری میشود، با واقعیتهای اقتصاد ایران مطابقت ندارد.
نرخ ارز و نقش آن در انتظارات تورمی
شیریجیان همچنین با اشاره به اثرات نرخ ارز بر رفتار اقتصادی مردم و تولیدکنندگان افزود:
«مطالعات نشان میدهد که نرخ ارز به نوعی به لنگر انتظارات تورمی در کشور بدل شده است. افزایش نرخ ارز باعث میشود رفتار اقتصادی مردم نسبت به داراییهای مالی و کالاهای مصرفی هیجانی شود و هزینههای تولیدکنندگان افزایش یابد.»
او تصریح کرد که تغییرات نرخ ارز، در کوتاهمدت نیز اثر قابل توجهی بر تورم تولیدکننده و تورم مصرفکننده دارد و این مسأله میتواند به نوسانات بیشتر در بازارهای اقتصادی منجر شود.
مشکلات بودجهریزی و تخصیص منابع ارزی
در ادامه نشست، معاون بانک مرکزی به چالشهای مربوط به نظام بودجهریزی و تخصیص منابع ارزی کشور اشاره کرد و گفت:
«متأسفانه چه در حوزه منابع ریالی و چه در منابع ارزی، یک نظام بودجهریزی مبتنی بر عملکرد وجود ندارد. این مسئله باعث شده است که منابع ارزی به اولویتهای توسعهای تخصیص مناسبی پیدا نکنند.»
او افزود:
«برای مثال، در سال ۱۳۹۸ کل تأمین ارز کشور حدود ۳۹ میلیارد دلار بود، اما این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۶۵ میلیارد دلار رسید. در بخش صنعت نیز تأمین ارز از ۲۸ میلیارد دلار به ۴۳ میلیارد دلار افزایش یافت؛ با این حال، این افزایش منابع ارزی نتوانسته به رشد ارزشافزوده و توسعه پایدار منجر شود.»
چالشهای قاچاق و تأثیر آن بر بازار ارز
شیریجیان در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع قاچاق کالا و اثر آن بر بازار ارز پرداخت و اظهار کرد:
«در سال ۱۴۰۱، حجم قاچاق خروجی کشور حدود ۱۰ میلیارد دلار و حجم واردات قاچاق حدود ۱۶ میلیارد دلار برآورد شد. این موضوع نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از تأمین ارز برای کالاهای قاچاق از مسیر رسمی صورت نمیگیرد.»
به گفته او، تأمین ارز کالاهای قاچاق از طریق بازار آزاد، یکی از دلایل پیچیدگی در سیاستگذاریهای ارزی و تجاری است و تا زمانی که این مشکل برطرف نشود، نمیتوان انتظار داشت که بازار ارز به سمت تکنرخی شدن حرکت کند.
لزوم شفافیت در سیاستهای تجاری و ارزی
شیریجیان در پایان سخنان خود تأکید کرد:
«برای بهبود شرایط اقتصادی، باید سیاستهای تجاری و ارزی کشور شفاف و دقیق تعیین شوند. بدون یک استراتژی توسعهای روشن و اولویتبندی اقتصادی مشخص، تخصیص منابع ارزی به شکل بهینه ممکن نخواهد بود.»
او یادآور شد که بدون اصلاحات ساختاری در حوزه تجارت خارجی و نظام بودجهریزی، افزایش نرخ ارز به تنهایی نمیتواند موجب رشد پایدار اقتصادی و بهبود تراز تجاری کشور شود.
جمعبندی
- نرخ ارز تأثیر مستقیمی بر صادرات مواد خام و اولیه ندارد.
- تولید و واردات بهشدت از نوسانات نرخ ارز تأثیر میپذیرند.
- افزایش نرخ ارز لزوماً موجب بهبود تراز تجاری نمیشود.
- نرخ ارز به لنگر انتظارات تورمی تبدیل شده و نوسانات آن باعث تغییر رفتار اقتصادی مردم میشود.
- نبود نظام بودجهریزی کارآمد و گسترش قاچاق، از چالشهای اصلی سیاستهای ارزی کشور است.
