تورستین وبلن چگونه مصرف و منزلت اجتماعی را وارد تحلیل اقتصادی کرد
تورستین وبلن اقتصاددان و جامعهشناس آمریکایی و یکی از چهرههای اثرگذار در شکلگیری اقتصاد نهادگرا بود که نام او بیش از هر چیز با تحلیل رفتار مصرفکننده، نقش منزلت اجتماعی در تصمیمهای اقتصادی و مفهوم مصرف تظاهری پیوند خورده است. وبلن در ۳۰ ژوئیه ۱۸۵۷ در ویسکانسین آمریکا و در خانوادهای از مهاجران نروژی متولد شد و در ۳ اوت ۱۹۲۹ در کالیفرنیا درگذشت. اهمیت او در تاریخ اندیشه اقتصادی از این جهت است که اقتصاد را صرفا مجموعهای از محاسبات قیمت، درآمد و مطلوبیت نمیدانست و بر نقش عادتها، نهادهای اجتماعی، فرهنگ و رقابت برای کسب جایگاه اجتماعی تاکید داشت.
وبلن پس از تحصیل در کالج کارلتون، دورهای را در دانشگاه جانز هاپکینز گذراند و در سال ۱۸۸۴ دکترای فلسفه خود را از دانشگاه ییل دریافت کرد. او بعدها در دانشگاههایی از جمله شیکاگو، استنفورد و میزوری فعالیت داشت. دوران حضورش در دانشگاه شیکاگو اهمیت ویژهای داشت، زیرا مهمترین اثر او، نظریه طبقه تنآسا، در سال ۱۸۹۹ و در همان دوره منتشر شد. این کتاب به یکی از آثار کلاسیک در مرز میان اقتصاد و جامعهشناسی تبدیل شد و روشی متفاوت برای بررسی ثروت، مصرف و رقابت اجتماعی ارائه کرد.
مصرف تظاهری و نگاه متفاوت وبلن به رفتار مصرفکننده
شناختهشدهترین مفهوم وبلن مصرف تظاهری است. از نگاه او، بخشی از خرید کالاها و خدمات فقط برای پاسخ به نیازهای مستقیم انجام نمیشود. افراد ممکن است بعضی کالاها را انتخاب کنند چون مالکیت یا استفاده از آنها توانایی مالی، موقعیت اجتماعی یا تعلق به یک گروه برخوردار را به دیگران نشان میدهد. در این وضعیت، ارزش اقتصادی کالا تنها به کارکرد آن محدود نیست و نقش نمادین آن نیز وارد تصمیم مصرفکننده میشود. این ایده بعدها در اقتصاد مصرف، بازاریابی کالاهای لوکس و پژوهشهای رفتار مصرفکننده جایگاه مهمی پیدا کرد.
در کنار مصرف تظاهری، وبلن از فراغت تظاهری نیز سخن گفت. منظور او وضعیتی بود که نداشتن نیاز به کار مولد یا امکان صرف زمان برای فعالیتهای غیرضروری میتوانست به نشانهای از ثروت و جایگاه اجتماعی تبدیل شود. در تحلیل وبلن، گروههای برخوردار تنها با نوع کالاهای مصرفی موقعیت خود را نمایش نمیدهند، بلکه سبک زندگی و نحوه استفاده از زمان نیز میتواند پیام اقتصادی داشته باشد. به این ترتیب، ثروت در آثار او صرفا با دارایی و درآمد سنجیده نمیشود و رفتار قابل مشاهده افراد نیز وارد تحلیل میشود.
نام وبلن با اصطلاح کالای وبلن نیز شناخته میشود؛ عنوانی که در ادبیات اقتصادی بعدی برای توصیف برخی کالاهای لوکس به کار رفت. در چنین بازارهایی، قیمت بالا میتواند بخشی از جذابیت کالا باشد، زیرا خود قیمت به علامتی از کمیابی، منزلت یا تمایز تبدیل میشود. این وضعیت با الگوی معمول تقاضا که در آن افزایش قیمت معمولا تقاضا را کاهش میدهد تفاوت دارد. برخی ساعتهای لوکس، خودروهای گرانقیمت، آثار هنری کمیاب و محصولات محدود برندهای مشهور میتوانند در شرایط خاص رفتاری نزدیک به این الگو داشته باشند.
جایگاه تورستین وبلن در اقتصاد نهادگرا
یکی دیگر از بخشهای مهم اندیشه تورستین وبلن، توجه او به نهادها بود. اقتصاد نهادگرا که وبلن از پایهگذاران اصلی آن به شمار میرود، رفتار اقتصادی را جدا از محیط تاریخی و اجتماعی بررسی نمیکند. در این رویکرد، قواعد رسمی، عادتهای اجتماعی، ساختار مالکیت، شیوههای کسبوکار و فناوری در طول زمان بر تصمیم افراد و بنگاهها اثر میگذارند. بنابراین برای شناخت عملکرد یک اقتصاد، تنها بررسی قیمتها، تولید و درآمد کافی نیست و باید سازوکارهایی را نیز شناخت که انگیزهها و عادتهای اقتصادی را ایجاد یا تقویت میکنند.
وبلن در آثار خود میان منطق تولید صنعتی و منطق مالی کسبوکار نیز تمایز قائل بود. او نظام صنعتی را وابسته به مهارت، فناوری، کارایی و تولید کالاهای مفید میدانست، اما معتقد بود انگیزههای مالی بنگاهها همیشه با افزایش تولید یا بیشینه کردن کارایی فنی همسو نیست. این موضوع در کتاب نظریه بنگاه تجاری که در سال ۱۹۰۴ منتشر شد، برجستهتر شد. در این چارچوب، تصمیم اقتصادی بنگاه فقط نتیجه ظرفیت فنی تولید نیست و انگیزه سود، ساختار مالکیت و شرایط بازار نیز میتوانند مسیر فعالیت اقتصادی را تغییر دهند.
آثار وبلن در دورهای شکل گرفت که اقتصاد آمریکا با رشد صنایع بزرگ، افزایش ثروت و گسترش بازار کالاهای مصرفی روبهرو بود. همین محیط اقتصادی به او امکان داد رابطه میان ثروت، نمایش اجتماعی و الگوی مصرف را بررسی کند. برخلاف دیدگاهی که مصرفکننده را بازیگری کاملا مستقل از جامعه در نظر میگیرد، وبلن بر این نکته تاکید داشت که افراد رفتار یکدیگر را مشاهده میکنند، خود را با گروههای مرجع مقایسه میکنند و ممکن است بخشی از مخارج خود را برای حفظ یا ارتقای جایگاه اجتماعی تنظیم کنند.
اهمیت اندیشه وبلن در اقتصاد امروز نیز تا حد زیادی به همین پیوند میان مصرف و منزلت مربوط است. بازار کالاهای لوکس، برندهای ممتاز، محصولات نسخه محدود و بخشی از الگوهای مصرف در فضای دیجیتال را میتوان با پرسشهایی بررسی کرد که او بیش از یک قرن پیش مطرح کرده بود. اقتصاد معاصر برای تحلیل این رفتارها از مدلها و دادههای گستردهتری استفاده میکند، اما مسئله اصلی همچنان پابرجاست: تقاضا همیشه فقط تابع نیاز مادی و قیمت نیست و در برخی بازارها، ارزش اجتماعی یک کالا میتواند بخش مهمی از مطلوبیت آن را تشکیل دهد.
