تجارت ایران و جمهوری آذربایجان در مسیر رشد و توسعه مبادلات
حجم تجارت ایران و جمهوری آذربایجان در ماه‌های اخیر روندی افزایشی داشته است و مقام‌های اقتصادی دو طرف بر استفاده گسترده‌تر از ظرفیت‌های مرزی، حمل و نقل، ترانزیت و بازارهای مکمل تاکید دارند. مجتبی دمیرچی لو، سفیر ایران در باکو، اعلام کرده است که ارزش مبادلات تجاری دو کشور در سال گذشته حدود ۶۵۰ میلیون دلار بوده که نزدیک به ۶۳۰ میلیون دلار آن به صادرات ایران به جمهوری آذربایجان و حدود ۲۰ میلیون دلار به واردات ایران از این کشور اختصاص داشته است.
بر اساس توضیحات سفیر ایران، مبادلات دو کشور در نیمه نخست سال جاری نیز حدود ۱۰ درصد افزایش یافته است. این رشد در شرایطی ثبت شده که بخش مهمی از ظرفیت همکاری اقتصادی ایران و جمهوری آذربایجان همچنان به تجارت کالا، خدمات حمل و نقل، فعالیت‌های مرزی، ترانزیت و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی وابسته است. قرار گرفتن دو کشور در مجاورت یکدیگر، وجود مرز زمینی و دسترسی به مسیرهای حمل و نقل منطقه‌ای، هزینه جابه‌جایی کالا را در مقایسه با بسیاری از بازارهای دورتر کاهش می‌دهد و برای بنگاه‌های فعال در تجارت مرزی مزیت ایجاد می‌کند.
رشد مبادلات و سهم بالای صادرات ایران در تجارت دو کشور
ترکیب اعلام شده برای تجارت سال گذشته نشان می‌دهد تراز مبادلات کالایی به شکل محسوسی به نفع صادرات ایران بوده است. با در نظر گرفتن رقم ۶۳۰ میلیون دلاری صادرات ایران و واردات حدود ۲۰ میلیون دلاری، بخش عمده گردش تجاری دو کشور از فروش کالاهای ایرانی به بازار جمهوری آذربایجان تشکیل شده است. این ساختار برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی، به ویژه فعالان استان‌های شمال غربی و شمالی، اهمیت دارد زیرا بازار جمهوری آذربایجان از نظر فاصله جغرافیایی و دسترسی زمینی در شمار بازارهای نزدیک صادراتی ایران قرار می‌گیرد.
آمار منتشر شده بر پایه داده‌های کمیته دولتی گمرک جمهوری آذربایجان نیز از ادامه جریان تجارت در سال ۲۰۲۶ حکایت دارد. در ژانویه و فوریه ۲۰۲۶ ارزش مبادلات دو کشور حدود ۱۱۷ میلیون و ۶۴۶ هزار دلار اعلام شد که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۲٫۷ درصد بیشتر بود. در این دوره، واردات جمهوری آذربایجان از ایران به حدود ۱۱۵ میلیون و ۲۷۲ هزار دلار رسید و بیش از ۹۷ درصد ارزش تجارت ثبت شده میان دو طرف را تشکیل داد.
در بازه ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۶ نیز ارزش تجارت ایران و جمهوری آذربایجان حدود ۳۶۰ میلیون و ۲۰۰ هزار دلار گزارش شد که در مقایسه با دوره مشابه سال قبل ۱٫۹ درصد افزایش داشت. در این هفت ماه، صادرات جمهوری آذربایجان به ایران حدود ۲۰ میلیون و ۱۰۰ هزار دلار و واردات این کشور از ایران نزدیک به ۳۴۰ میلیون دلار اعلام شد. تفاوت نرخ رشد در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد ارزیابی روند تجارت باید بر اساس بازه زمانی یکسان انجام شود و رقم رشد نیمه نخست سال با داده‌های هفت ماهه یا دو ماهه به صورت مستقیم قابل مقایسه نیست.
داده‌های سه ماه نخست ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد واردات جمهوری آذربایجان از ایران در این دوره به حدود ۱۶۶ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار رسیده و نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹٫۵ درصد افزایش یافته است. در مقابل، صادرات جمهوری آذربایجان به ایران در همان دوره حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار گزارش شده است. این ارقام بار دیگر سهم بالای کالاهای ایرانی در ساختار تجارت دوجانبه را نشان می‌دهد و اهمیت حفظ مسیرهای پایدار صادراتی را برای شرکت‌های ایرانی برجسته می‌کند.
حمل و نقل و ترانزیت در مرکز همکاری‌های اقتصادی تهران و باکو
در کنار تجارت مستقیم کالا، حمل و نقل و ترانزیت از محورهای اصلی همکاری اقتصادی دو کشور به شمار می‌رود. موقعیت ایران و جمهوری آذربایجان در شبکه ارتباطی شمال و جنوب سبب شده توسعه مسیرهای جاده‌ای و ریلی، پایانه‌های مرزی و امکانات گمرکی به یکی از عوامل موثر بر سرعت و هزینه مبادلات تبدیل شود. هر اندازه زمان توقف کامیون‌ها و تشریفات مرزی کاهش یابد، امکان افزایش گردش کالا و استفاده بیشتر شرکت‌های کوچک و متوسط از بازار دو طرف نیز افزایش پیدا می‌کند.
گذرگاه آستارا یکی از نقاط کلیدی در مبادلات زمینی دو کشور است و هماهنگی برای افزایش ظرفیت عبور بار در این مرز می‌تواند بر تجارت دوجانبه و ترانزیت منطقه‌ای اثر بگذارد. همزمان، تکمیل حلقه‌های باقی مانده شبکه ریلی شمال و جنوب می‌تواند پیوند میان بنادر جنوبی ایران، شبکه ریلی داخلی، جمهوری آذربایجان و بازارهای شمالی را تقویت کند. چنین زیرساختی برای صاحبان کالا از منظر کاهش زمان حمل، تنوع مسیر و افزایش قابلیت برنامه ریزی اهمیت اقتصادی دارد.
همکاری در حوزه انرژی نیز در کنار تجارت کالا ادامه دارد. مقام‌های بخش گاز ایران در ماه‌های اخیر از آمادگی برای توسعه مبادله و سوآپ گاز با جمهوری آذربایجان سخن گفته‌اند و اعلام کرده‌اند قرارداد بلندمدت میان شرکت ملی گاز ایران و شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان ادامه یافته است. توسعه این بخش می‌تواند دامنه روابط اقتصادی را از مبادلات کالایی فراتر ببرد و به استفاده بیشتر از زیرساخت‌های انرژی و ترانزیتی موجود منجر شود.
سفیر ایران در باکو نیز با اشاره به ظرفیت‌های موجود، بر ضرورت استفاده عملی‌تر از فرصت‌های اقتصادی میان دو کشور تاکید کرده است. از نگاه فعالان تجاری، استمرار رشد مبادلات به عواملی مانند ثبات رویه‌های گمرکی، تسهیل حمل و نقل، دسترسی صادرکنندگان به اطلاعات بازار، هماهنگی استانداردها و افزایش ارتباط میان شرکت‌ها وابسته است. نزدیکی جغرافیایی و حجم قابل توجه صادرات ایران نشان می‌دهد بازار جمهوری آذربایجان همچنان یکی از مقاصد قابل توجه برای تجارت منطقه‌ای ایران است.
در صورت تداوم رشد مبادلات و افزایش ظرفیت مسیرهای مرزی، حوزه‌هایی مانند خدمات لجستیکی، انبارداری، حمل جاده‌ای و ریلی، تجارت محصولات صنعتی و کشاورزی و خدمات فنی می‌توانند سهم بیشتری در گردش اقتصادی دو کشور پیدا کنند. آمارهای سال جاری نیز نشان می‌دهد جریان تجارت متوقف نشده و بخش اصلی مبادلات همچنان بر صادرات ایران به جمهوری آذربایجان استوار است، در حالی که توسعه زیرساخت و تسهیل فرایندهای تجاری می‌تواند ظرفیت موجود برای افزایش حجم مبادلات را در اختیار بنگاه‌های دو طرف قرار دهد.
