هفتم ژوئیه سالروز درگذشت چارلز کیندلبرگر نظریهپرداز بحرانهای مالی
چارلز کیندلبرگر از برجستهترین اقتصاددانان و تاریخنگاران اقتصادی قرن بیستم بود که نام او با مطالعه بحرانهای مالی، نظام پولی بینالمللی و بازسازی اقتصادی اروپا پیوند خورده است. او در ۱۲ اکتبر ۱۹۱۰ در نیویورک متولد شد و در ۷ ژوئیه ۲۰۰۳ در کمبریج ماساچوست درگذشت. سالگرد درگذشت او فرصتی است تا نقش تاریخ اقتصادی در شناخت رفتار بازارها، شکلگیری حبابهای دارایی و مدیریت شوکهای مالی دوباره مورد توجه قرار گیرد.
کیندلبرگر پس از تحصیل در دانشگاه پنسیلوانیا، مدرک کارشناسی ارشد و دکترای خود را از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد. مسیر حرفهای او تنها به دانشگاه محدود نبود. وی در بانک فدرال رزرو نیویورک، بانک تسویههای بینالمللی و هیئتمدیره نظام فدرال رزرو فعالیت داشت. این تجربه مستقیم از بازار پول، جریان سرمایه و روابط مالی بین کشورها، بعدها به یکی از پایههای اصلی آثار علمی او تبدیل شد.
پس از جنگ جهانی دوم، کیندلبرگر در تدوین برنامه بازسازی اقتصادی اروپا مشارکت کرد و از چهرههای اصلی آمادهسازی برآوردهای اقتصادی طرح مارشال بود. این برنامه برای احیای تولید، تجارت، سرمایهگذاری و زیرساختهای آسیبدیده اروپا اجرا شد. تجربه حضور در آن، توجه او را به اهمیت هماهنگی اقتصادی، تامین مالی بلندمدت و نقش نهادهای بینالمللی در جلوگیری از گسترش رکود معطوف کرد.
از اقتصاد بینالملل تا تاریخ بحرانهای مالی
کیندلبرگر در سال ۱۹۴۸ به مؤسسه فناوری ماساچوست پیوست و چند دهه در این دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخت. او در سال ۱۹۵۱ استاد تمام شد و بعدها عنوان استاد اقتصاد بینالملل فورد را دریافت کرد. حوزه مطالعاتی او بهتدریج از نرخ ارز و تجارت خارجی به شرکتهای چندملیتی، تاریخ مالی و سازوکار بحرانهای اقتصادی گسترش یافت. روش پژوهش او بیش از مدلهای انتزاعی، بر مقایسه دورههای تاریخی و بررسی رفتار واقعی بازارها استوار بود.
یکی از مهمترین آثار او کتاب جهان در رکود ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۹ است. کیندلبرگر در این کتاب توضیح داد که بحران بزرگ تنها حاصل اشتباههای داخلی یک کشور نبود و ضعف هماهنگی در اقتصاد جهانی، سقوط تجارت، محدودشدن اعتبار و نبود یک تامینکننده نهایی نقدینگی، دامنه رکود را گسترش داد. از نگاه او، ثبات اقتصاد بینالملل به نهادی نیاز دارد که در دوره فشار مالی بازارها را باز نگه دارد، جریان وامدهی را حفظ کند و از سرایت بحران جلوگیری کند.
این دیدگاه بعدها با عنوان نظریه ثبات هژمونیک شناخته شد، اما هسته اقتصادی آن بر تامین کالاهای عمومی جهانی استوار بود. کیندلبرگر معتقد بود اقتصاد جهانی برای عملکرد باثبات به بازارهای نسبتا باز، تامین مالی ضدچرخهای، هماهنگی سیاستهای کلان، ثبات نسبی نرخ ارز و وامدهنده نهایی نیاز دارد. منظور او از رهبری اقتصادی، پذیرش هزینه و مسئولیت برای حفظ نقدینگی، تجارت و اعتماد در شرایط بحرانی بود.
جنونها هراسها و سقوطها و الگوی تکرارشونده بازار
شناختهشدهترین اثر چارلز کیندلبرگر کتاب جنونها، هراسها و سقوطها است که نخستین بار در سال ۱۹۷۸ منتشر شد. این کتاب تاریخ بحرانهای مالی را از حبابهای قدیمی تا سقوط بازارهای جدید بررسی میکند و نشان میدهد بسیاری از بحرانها از الگویی مشابه پیروی میکنند. یک نوآوری یا فرصت سودآور، ورود اعتبار و سرمایه را افزایش میدهد؛ قیمت داراییها بالا میرود؛ خوشبینی به رفتار جمعی تبدیل میشود و در نهایت، تغییر انتظارات موج فروش و کمبود نقدینگی را به همراه میآورد.
در چارچوب کیندلبرگر، رونق مالی معمولا با گسترش اعتبار آغاز میشود. افزایش قیمت مسکن، سهام، کالا یا دیگر داراییها، سرمایهگذاران بیشتری را وارد بازار میکند و رشد تقاضا به افزایش دوباره قیمتها میانجامد. در این مرحله، فاصله ارزش دارایی با عوامل بنیادی بیشتر میشود. هنگامی که یک ورشکستگی، افزایش نرخ بهره، محدودیت اعتبار یا کاهش سودآوری انتظارات را تغییر دهد، همان سازوکاری که قیمتها را بالا برده بود در جهت معکوس عمل میکند.
اهمیت تحلیل کیندلبرگر در این است که بحران مالی را فقط نتیجه خطای چند سرمایهگذار نمیدانست. او بر تعامل میان اعتبار بانکی، رفتار گلهای، انتظارات سود، نوآوریهای مالی و ضعف نظارت تاکید داشت. از این منظر، ثبات بازار به شفافیت اطلاعات، کنترل رشد نامتوازن اعتبار، مدیریت ریسک و توان بانک مرکزی برای تامین نقدینگی در زمان اضطرار وابسته است. البته حمایت اضطراری باید بهگونهای طراحی شود که زیان رفتارهای پرریسک را بهطور دائمی بر دوش جامعه قرار ندهد.
کتاب جنونها، هراسها و سقوطها پس از درگذشت نویسنده نیز با ویرایشهای تازه منتشر شده و نمونههایی از بحران مالی جهانی، حباب مسکن، بازارهای نوظهور و داراییهای جدید به آن افزوده شده است. ماندگاری این اثر نشان میدهد با وجود تغییر ابزارهای مالی، سازوکارهای روانی و اعتباری ایجاد حباب همچنان به دورههای گذشته شباهت دارند. سرمایهگذاران، مدیران بانکی و سیاستگذاران از این چارچوب برای تشخیص افزایش اهرم مالی و آسیبپذیری بازار استفاده میکنند.
کیندلبرگر در طول فعالیت علمی خود حدود ۳۰ کتاب نوشت. اقتصاد بینالملل، تاریخ مالی اروپای غربی، تجارت خارجی و جایگاه قدرتهای اقتصادی در دورههای مختلف از مهمترین موضوعات آثار او بودند. او در سال ۱۹۸۵ ریاست انجمن اقتصادی آمریکا را نیز بر عهده داشت. ترکیب تجربه اجرایی، تدریس دانشگاهی و مطالعه تاریخی به نوشتههای او ویژگی متمایزی بخشید و آثارش را برای اقتصاددانان، دانشجویان مدیریت و فعالان بازار سرمایه قابل استفاده کرد.
در تقویم تاریخ اقتصادی، ۷ ژوئیه یادآور اقتصاددانی است که بحرانها را رویدادهایی تصادفی و جدا از یکدیگر نمیدید. میراث فکری چارلز کیندلبرگر بر این اصل استوار است که رونقهای اعتباری، رفتار جمعی و کمبود نقدینگی میتوانند بارها در قالبهای تازه تکرار شوند. مطالعه آثار او برای شناخت حباب دارایی، ریسک سرایت مالی و مسئولیت بانکهای مرکزی در دورههای آشفتگی همچنان اهمیت اقتصادی دارد.
