جیمز میرلیس چگونه مسئله مالیات عادلانه را بازتعریف کرد
پنجم ژوئیه سالروز تولد جیمز میرلیس، اقتصاددان اسکاتلندی و یکی از چهرههای اثرگذار اقتصاد عمومی در قرن بیستم است. او در سال ۱۹۳۶ در مینیگاف اسکاتلند متولد شد و در ۲۹ اوت ۲۰۱۸ در کمبریج درگذشت. میرلیس در سال ۱۹۹۶ همراه با ویلیام ویکری جایزه نوبل اقتصاد را به دلیل مشارکت بنیادین در نظریه انگیزهها در شرایط اطلاعات نامتقارن دریافت کرد. پژوهشهای او نشان داد طراحی مالیات، بیمه و سیاست رفاهی بدون توجه به اطلاعات پنهان و واکنش رفتاری افراد، به نتیجه مطلوب نمیرسد.
میرلیس ابتدا ریاضیات خواند و سپس در کمبریج به اقتصاد روی آورد. او سالها در آکسفورد و کمبریج تدریس کرد و در مراکز دانشگاهی دیگری نیز حضور داشت. تسلط ریاضی و توجه به مسائل واقعی، از او پژوهشگری ساخت که میان نظریه اقتصادی و سیاست عمومی پیوند برقرار کرد.
نظریه مالیات بهینه و مسئله اطلاعات پنهان
مهمترین پرسش میرلیس این بود که دولت چگونه میتواند از درآمد افراد مالیات بگیرد، منابع لازم برای خدمات عمومی را فراهم کند و همزمان انگیزه کار و سرمایهگذاری را از بین نبرد. مالیات بیشتر از پردرآمدها میتواند به بازتوزیع درآمد کمک کند، اما نرخهای نامناسب ممکن است افراد را به کاهش فعالیت اقتصادی، انتقال درآمد یا فرار مالیاتی سوق دهد. سیاستگذار در نتیجه باید میان عدالت توزیعی و کارایی اقتصادی تعادل برقرار کند.
میرلیس در مقاله مشهور خود در سال ۱۹۷۱، نظریه مالیات بهینه بر درآمد را در قالبی منسجم توسعه داد. نقطه مرکزی مدل او این بود که دولت درآمد افراد را مشاهده میکند، اما توانایی، تلاش واقعی، هزینه شخصی کار و فرصتهای درآمدزایی آنان را به طور کامل نمیشناسد. افراد اطلاعات بیشتری درباره ظرفیت و ترجیحات خود دارند. این تفاوت اطلاعاتی سبب میشود دولت نتواند تنها با تعیین یک جدول مالیاتی ظاهرا عادلانه به بهترین نتیجه برسد.
در منطق میرلیس، دولت فقط به دنبال افزایش درآمد مالیاتی نیست، بلکه باید واکنش شهروندان به نرخها و معافیتها را نیز محاسبه کند. افزایش نرخ نهایی مالیات ممکن است درآمد بیشتری ایجاد کند، اما میتواند عرضه نیروی کار یا فعالیت مولد را کاهش دهد. کاهش بیش از حد مالیات نیز منابع لازم برای آموزش، سلامت و زیرساخت را محدود میکند. مالیات بهینه بنابراین یک نرخ ثابت نیست، بلکه حاصل سنجش اهداف اجتماعی، رفتار اقتصادی و ظرفیت اجرایی دولت است.
اهمیت عملی این نظریه در آن است که سیاست مالیاتی را از بحث ساده افزایش یا کاهش نرخها فراتر میبرد. پایههای مالیاتی، نرخهای نهایی، اعتبارهای مالیاتی، معافیتها و پرداختهای حمایتی همگی بر تصمیم افراد اثر میگذارند. در اقتصادی که اطلاعات درآمدی ناقص، اشتغال غیررسمی یا امکان انتقال درآمد گسترده است، طراحی سیاست دشوارتر میشود. از این منظر، کیفیت دادهها و سادگی اجرای قانون بخشی از کارایی نظام مالیاتی محسوب میشود.
میراث میرلیس در اقتصاد عمومی و سیاستگذاری
یکی دیگر از دستاوردهای مهم او با همکاری پیتر دایموند شکل گرفت. قضیه کارایی تولید دایموند و میرلیس توضیح میدهد که در شرایط مشخص، نظام مالیاتی بهتر است تا حد امکان تصمیمهای تولیدی بنگاهها را منحرف نکند و اهداف بازتوزیعی را از مسیر ابزارهای مناسبتری دنبال کند. این دیدگاه بر مالیات کالاها، مالیات بر عوامل تولید و ارزیابی پروژههای عمومی اثر گذاشت. پیام آن روشن بود: دریافت مالیات نباید بدون ضرورت هزینه تولید را بالا ببرد یا منابع را به فعالیتهای کم بازده منتقل کند.
دامنه پژوهشهای میرلیس فقط به مالیات بر درآمد محدود نماند. او درباره رشد اقتصادی، پسانداز، پروژههای توسعهای، منابع طبیعی، رفاه اجتماعی و ساختار انگیزهها در سازمانها نیز تحقیق کرد. وجه مشترک این مطالعات، تصمیمگیری در شرایط محدودیت اطلاعات و تضاد منافع بود. شرکت بیمه همه رفتارهای بیمهگذار را نمیبیند، کارفرما میزان تلاش کارکنان را کاملا مشاهده نمیکند و دولت نیز از همه منابع درآمدی شهروندان خبر ندارد. نظریه انگیزهها برای مدیریت همین فاصله اطلاعاتی شکل میگیرد.
سالها پس از دریافت نوبل، نام او بر پروژه اصلاح مالیاتی بریتانیا قرار گرفت. بررسی میرلیس با همکاری مؤسسه مطالعات مالی، ویژگیهای یک نظام مالیاتی مناسب برای اقتصاد باز قرن بیست و یکم را ارزیابی کرد. این پروژه بر هماهنگی مالیات بر درآمد، مصرف، دارایی و شرکتها تأکید داشت و هدف آن ساختن نظامی منسجم بود.
اندیشههای جیمز میرلیس برای اقتصادهای امروز همچنان کاربرد دارد. گسترش اقتصاد دیجیتال، مشاغل پلتفرمی و شیوههای تازه کسب درآمد، فاصله اطلاعاتی میان دولت و فعالان اقتصادی را پیچیدهتر کرده است. همزمان، دولتها باید هزینه خدمات عمومی و حمایتهای اجتماعی را تأمین کنند، بدون آنکه سرمایهگذاری و اشتغال رسمی تضعیف شود. چارچوب میرلیس یادآوری میکند که مالیات کارآمد فقط با تعیین نرخ شکل نمیگیرد؛ کیفیت اطلاعات، قابلیت اجرا، واکنش رفتاری مودیان و هماهنگی ساختار مالیاتی نیز تعیینکننده است.
میرلیس در تاریخ اقتصاد به عنوان پژوهشگری شناخته میشود که مسئله عدالت مالیاتی را به زبان انتخاب، انگیزه و اطلاعات توضیح داد. او نشان داد سیاست اقتصادی زمانی واقعبینانه است که محدودیت دانستههای دولت و امکان تغییر رفتار افراد را بپذیرد. آثار او هنوز در بحثهای مالیات تصاعدی، حمایت از اقشار کمدرآمد، طراحی بیمه، سیاست بازار کار و تأمین مالی خدمات عمومی حضور دارد و نامش با تلاش برای ایجاد تعادل میان عدالت و کارایی اقتصادی پیوند خورده است.
