خبر رفع فیلتر اکثر پلتفرمها تا پایان امسال!
دسترسی آزاد به اینترنت و پلتفرم های جهانی در راه است …
سید مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رئیسجمهور، در دوم شهریور اعلام کرد که اکثر پلتفرمهای پرکاربرد تا پایان سال جاری رفع فیلتر خواهند شد. او توضیح داد که تنها برخی مسائل فنی باقی مانده و دولت در انتظار جمعبندی نهایی با چند دستگاه مرتبط است. این خبر به سرعت بازتاب گستردهای در رسانهها و شبکههای اجتماعی پیدا کرد و امید تازهای را برای کاربران و کسبوکارهای آنلاین ایجاد نمود.
به گفته طباطبایی، رئیسجمهور شخصاً پیگیر موضوع است و جلسات منظمی برای پیشبرد این برنامه برگزار میشود. وی تأکید کرد گزارشهای لازم به صورت دورهای به دفتر ریاستجمهوری ارسال میگردد و دولت مصمم است که وعده انتخاباتی در زمینه کاهش محدودیتهای اینترنتی را عملی سازد.
تأیید سخنگوی دولت درباره هزینههای فیلترینگ
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی هیأت دولت، نیز در گفتگویی اظهار داشت که بررسیهای کارشناسی نشان داده است فیلترینگ موجب افزایش هزینهها برای دولت، کسبوکارها و کاربران شده است. او گفت: «تجربه ماههای اخیر نشان داده که ادامه این روند تنها بار مالی و روانی جامعه را سنگینتر میکند.» با وجود این، مهاجرانی اشاره کرد که هنوز برای برخی پلتفرمها رفع فیلتر عملی نشده و تصمیمگیری نهایی نیازمند هماهنگیهای بیشتری است.
این سخنان نشاندهنده نگاه متفاوت دولت سیزدهم نسبت به مدیریت فضای مجازی است؛ رویکردی که تلاش دارد محدودیتهای پرهزینه را کاهش دهد و در عین حال نگرانیهای امنیتی و سیاسی برخی نهادها را نیز در نظر بگیرد.
پیگیری وزیر ارتباطات و نقش اتحادیه کسبوکارهای مجازی
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در سخنانی جداگانه تأکید کرده بود که رئیسجمهور با جدیت این پرونده را دنبال میکند. او افزود: «جلسات متعددی برای بررسی ابعاد فنی و امنیتی رفع فیلتر تشکیل شده و دستگاههای مختلف موظف به ارائه گزارشهای شفاف هستند.»
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، نیز از احتمال رفع فیلتر یک پلتفرم دیگر تا پایان تابستان خبر داد. او اشاره کرد که رفع فیلتر واتساپ گرچه تأثیر روانی مهمی بر کاربران داشت اما تأثیر اقتصادی آن گستردهتر خواهد بود اگر سایر شبکههای پرکاربرد نیز آزاد شوند. وی همچنین از دولت خواست تا با مردم صادقانه درباره مقاومتهای موجود در برابر رفع فیلترینگ صحبت کند.
این اتحادیه بارها هشدار داده بود که ادامه محدودیتها، سرمایهگذاری در بخش تجارت آنلاین را کاهش میدهد و بسیاری از استارتاپها را با مشکلات جدی مالی روبهرو میسازد. آمارهای غیررسمی نشان میدهد که بیش از ۹۰ درصد کاربران برای دسترسی به سرویسهای محبوب خارجی ناچار به خرید یا استفاده از VPN هستند که خود به بازاری چند هزار میلیاردی در سال تبدیل شده است.
این وضعیت موجب شد فعالان اقتصادی نیز با جدیت بیشتری خواستار رفع فیلتر شوند. به باور آنها، رفع محدودیتها نه تنها هزینههای کاربران را کاهش میدهد بلکه شفافیت بیشتری در گردش مالی بازار دیجیتال ایجاد خواهد کرد.
از سوی دیگر، کارشناسان ارتباطات اشاره میکنند که با گذشت حدود دو ماه از پایان جنگ کوتاهمدت، که یکی از عوامل تأخیر در رفع فیلتر معرفی شده بود، اکنون هیچ مانع جدی برای اجرای وعده رئیسجمهور وجود ندارد. همین امر انتظار عمومی جامعه را بالا برده و بسیاری امیدوارند که تا پایان سال، دسترسی آزاد به شبکههای اجتماعی و فروشگاههای آنلاین بینالمللی برقرار شود.
گزارشهای داخلی و بینالمللی نشان میدهد که سطح استفاده از ابزارهای دور زدن فیلتر در ایران بیسابقه است. تنها در سال گذشته، نزدیک به ۸۱ درصد کاربران از فیلترشکن استفاده کردهاند. در برخی گروههای سنی جوان، این رقم حتی به بالای ۹۵ درصد رسیده است. این وابستگی سنگین به VPNها علاوه بر هزینههای اقتصادی، خطرات امنیتی و اجتماعی قابل توجهی را به همراه دارد.
همزمان، روند افزایش استفاده از اینترنتهای ماهوارهای مانند استارلینک نیز نشان میدهد که جامعه به دنبال راههای جایگزین برای دسترسی به اینترنت آزاد است. تخمینها از حضور بیش از صد هزار کاربر فعال استارلینک در کشور حکایت دارد؛ موضوعی که خود فشار بیشتری بر دولت وارد کرده تا وعدههای رفع فیلتر را به نتیجه برساند.
اکنون فضای خبری کشور بر این محور متمرکز است که آیا دولت خواهد توانست در ماههای باقیمانده سال، این وعده را عملی سازد و اعتماد عمومی را تقویت کند. افکار عمومی انتظار دارد که رفع فیلتر نه تنها شامل پیامرسانها و شبکههای اجتماعی پرکاربرد شود بلکه فروشگاههای اپلیکیشن و خدمات ابری بینالمللی را نیز در بر گیرد.
پیامدهای اقتصادی رفع فیلتر پلتفرمها
رفع فیلتر پلتفرمهای پرکاربرد نه تنها یک اتفاق اجتماعی است بلکه ابعاد اقتصادی گستردهای دارد. در شرایطی که بیش از ۹۰ درصد کاربران برای دسترسی به این شبکهها از ابزارهای فیلترشکن استفاده میکنند، پایان محدودیتها میتواند بخش بزرگی از هزینههای پنهان خانوادهها و کسبوکارها را حذف کند. گزارشهای رسمی نشان میدهد که هزینه ماهانه کاربران برای خرید VPN گاه تا ۱۵۰ هزار تومان میرسد و گردش مالی بازار فیلترشکنها در کشور بین ۵ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. آزادسازی پلتفرمها عملا این سرمایه عظیم را به جای هدایت به بازارهای غیررسمی، به اقتصاد دیجیتال شفاف کشور بازخواهد گرداند.
از سوی دیگر، هزینههای ناشی از کاهش سرعت و کیفیت اینترنت به طور مستقیم بر بهرهوری شرکتها اثر گذاشته است. رتبه پایین کشور در شاخص جهانی کیفیت اینترنت که در سال گذشته در جایگاه ۹۷ از میان ۱۰۰ کشور گزارش شد، نشان میدهد که محدودیتها علاوه بر تأثیر بر زندگی روزمره مردم، فرصتهای اقتصادی بزرگی را از بین بردهاند. رفع فیلتر میتواند موجب ارتقای جایگاه کشور در این رتبهبندی شود و دسترسی به بازارهای بینالمللی را تسهیل نماید.
تأثیر بر کسبوکارهای کوچک و متوسط
بخش بزرگی از کسبوکارهای خرد و متوسط در سالهای اخیر با استفاده از شبکههای اجتماعی به فروش و بازاریابی پرداختهاند. برای مثال، بسیاری از فروشندگان خانگی محصولات خود را از طریق اینستاگرام عرضه میکردند. فیلترینگ باعث شد بخش قابل توجهی از این درآمدها کاهش یابد و برخی حتی از بازار حذف شوند. رفع فیلتر میتواند دوباره بستر رقابت سالم و دسترسی مستقیم به مشتریان را فراهم کند و هزاران شغل غیررسمی اما پایدار را احیا نماید.
علاوه بر این، فعالان بخش دیجیتال به خوبی میدانند که پلتفرمهای خارجی امکان حضور در بازارهای جهانی را نیز فراهم میکنند. برای مثال یوتیوب یا پلتفرمهای مشابه فرصتی برای تولیدکنندگان محتوای ایرانی است تا علاوه بر بازار داخلی، مخاطبان بینالمللی را هدف قرار دهند. این فرصتها در دوران فیلترینگ عملا از دسترس خارج شده بود و درآمد بسیاری از تولیدکنندگان محتوا به صفر نزدیک شد.
کاهش هزینههای پنهان خانوارها
فیلترینگ تنها به معنای افزایش هزینه برای کسبوکارها نبود بلکه خانوارها نیز به طور مستقیم متضرر شدند. براساس پژوهشهای داخلی، بیش از ۸۰ درصد کاربران اینترنت در کشور ناچار به خرید فیلترشکن شدهاند. این هزینه برای خانوادههای متوسط و کمدرآمد به شکل سنگینی در بودجه ماهانه نمود پیدا کرده است. رفع فیلتر نه تنها این هزینه را حذف میکند بلکه امکان نظارت بهتر والدین بر فعالیتهای آنلاین فرزندان را نیز فراهم میآورد. زیرا با حذف VPNها، کنترل و پایش فعالیتهای کودکان سادهتر خواهد شد.
از منظر امنیتی نیز استفاده گسترده از VPN مشکلاتی را ایجاد کرده است. بسیاری از نسخههای رایگان این ابزارها آلوده به بدافزار هستند و میتوانند اطلاعات شخصی کاربران را به خطر اندازند. برخی از این سرویسها حتی دستگاه کاربران را به بخشی از شبکههای سایبری مخرب تبدیل کردهاند. حذف نیاز به VPN در نتیجه رفع فیلتر، امنیت دیجیتال خانوادهها را نیز بهبود خواهد داد.
کارشناسان اقتصادی معتقدند مجموع هزینههای صرفشده برای فیلترشکنها اگر در چرخه رسمی اقتصاد گردش پیدا کند، میتواند به رشد تولید ناخالص داخلی کمک نماید. به این ترتیب، رفع فیلتر نه تنها یک اقدام سیاسی یا اجتماعی بلکه یک سیاست اقتصادی مؤثر محسوب میشود.
در کنار این تحولات، موضوع استارلینک و سایر اینترنتهای ماهوارهای نیز باید در نظر گرفته شود. برآوردها نشان میدهد که تا ابتدای سال جاری بیش از صد هزار کاربر از این خدمات استفاده کردهاند. این روند، خود نشانهای از نیاز واقعی جامعه به اینترنت آزاد و پرسرعت است. اگر دولت بتواند وعده رفع فیلتر را به سرانجام برساند، تقاضا برای این سرویسهای پرهزینه و غیررسمی نیز کاهش خواهد یافت و سرمایههای داخلی از خروج بیشتر بازداشته میشوند.
در نهایت باید توجه داشت که رفع فیلتر صرفاً به معنای دسترسی آسانتر به شبکههای اجتماعی نیست. این تصمیم میتواند نقطه عطفی در بازگشت اعتماد عمومی، افزایش سرمایهگذاری در بخش فناوری و رشد پایدار اقتصاد دیجیتال کشور باشد. اقتصاددانان باور دارند که اثر این سیاست در میانمدت، حتی بر شاخصهای کلان اقتصادی مانند اشتغال و تورم نیز مشاهده خواهد شد.
رابطه رفع فیلتر با سرمایهگذاری و بازار کار
تحلیلگران اقتصادی بر این باورند که رفع فیلتر اکثر پلتفرمها میتواند نقطه عطفی در بازآفرینی فضای سرمایهگذاری داخلی باشد. در سالهای اخیر، استارتاپها و شرکتهای کوچک فناوری با موانع جدی مواجه شدند. قطع دسترسی به شبکههایی مانند اینستاگرام یا یوتیوب به معنای از بین رفتن مسیرهای بازاریابی و فروش بود. در نتیجه، بخش زیادی از سرمایهگذاران از ورود به این حوزهها پرهیز کردند. حالا با وعده رفع فیلتر تا پایان سال، سیگنال مثبتی به سرمایهگذاران ارسال شده است. این تغییر میتواند ریسک فعالیت در اقتصاد دیجیتال را کاهش دهد و منابع مالی بیشتری را جذب کند.
نمونهای از تأثیر این سیاست را میتوان در تجربه رفع فیلتر واتساپ و گوگلپلی در دی مشاهده کرد. پس از این تصمیم، بسیاری از توسعهدهندگان داخلی توانستند بدون واسطه محصولات خود را در فروشگاههای رسمی عرضه کنند. این تغییر اعتماد تازهای ایجاد کرد و برخی سرمایهگذاران که پیشتر از بازار فناوری عقبنشینی کرده بودند، دوباره علاقهمند به ورود شدند. اگر رفع فیلتر سایر پلتفرمها نیز محقق شود، احتمالاً شاهد جهش مشابهی در جذب سرمایه خواهیم بود.
گسترش فرصتهای شغلی دیجیتال
بازار کار دیجیتال یکی از بخشهایی است که بیشترین آسیب را از فیلترینگ متحمل شد. هزاران ادمین، طراح، عکاس، تدوینگر و تولیدکننده محتوا که معیشتشان به فعالیت در شبکههای اجتماعی وابسته بود، ناچار شدند یا شغل خود را ترک کنند یا به بازارهای غیررسمی مهاجرت نمایند. رفع فیلتر میتواند زمینه بازگشت این نیروها به اقتصاد رسمی را فراهم کند.
در کنار اشتغال مستقیم، مشاغل غیرمستقیم نیز متأثر خواهند شد. برای مثال، افزایش فعالیت در اینستاگرام یا تلگرام به رشد تقاضا برای خدمات پشتیبانی، پرداخت آنلاین، حملونقل و حتی صنایع خلاق منجر میشود. کارشناسان برآورد میکنند که تنها در بخش شبکههای اجتماعی، امکان ایجاد دهها هزار فرصت شغلی پایدار وجود دارد. این امر در شرایطی که بازار کار کشور با نرخ بالای بیکاری جوانان روبهرو است، میتواند اثر قابل توجهی بر کاهش فشارهای اجتماعی بگذارد.
از منظر روانی نیز، اشتغال در فضای دیجیتال برای بسیاری از جوانان جذابیت خاصی دارد. آنها به جای جستجوی کارهای سنتی با درآمد اندک، ترجیح میدهند در محیطهای آنلاین فعالیت کنند. بنابراین رفع فیلتر میتواند همزمان با کاهش نرخ بیکاری، کیفیت زندگی نیروی کار را نیز بهبود دهد.
بازار جهانی و فرصت صادرات دیجیتال
یکی از ابعاد کمتر دیدهشده فیلترینگ، از دست رفتن فرصتهای صادرات دیجیتال بوده است. هنرمندان، توسعهدهندگان نرمافزار، تولیدکنندگان ویدئو و حتی معلمان آنلاین میتوانستند از طریق پلتفرمهای بینالمللی مشتریانی در سراسر جهان پیدا کنند. اما با مسدود شدن دسترسی، این مسیر عملا مسدود شد و تنها کسانی که امکان استفاده از کانالهای غیررسمی داشتند، توانستند فعالیت خود را ادامه دهند.
رفع فیلتر پلتفرمهایی مانند یوتیوب یا اپاستور به معنای بازگشت ایران به بازار جهانی خدمات دیجیتال خواهد بود. بر اساس گزارشهای منتشرشده در تابستان، بیش از ۲۰ هزار توسعهدهنده داخلی آماده بودند تا محصولات خود را در فروشگاههای جهانی عرضه کنند اما به دلیل محدودیتها موفق نشدند. حالا با باز شدن مسیر، میتوان انتظار داشت که صادرات دیجیتال به یکی از منابع مهم درآمد ارزی تبدیل شود.
علاوه بر خدمات نرمافزاری، بخش موسیقی، فیلم و سرگرمی نیز از این روند منتفع خواهد شد. برای مثال، رفع فیلتر اسپاتیفای و یوتیوب موزیک فرصتی ایجاد میکند تا هنرمندان ایرانی آثار خود را در سطح بینالمللی منتشر کنند و از طریق تبلیغات یا فروش مستقیم به درآمد برسند. چنین تغییراتی میتواند تنوعی تازه به صادرات غیرنفتی کشور بیفزاید.
در این میان، نباید نقش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی را نادیده گرفت. رفع فیلتر پلتفرمها پیامی روشن به جامعه بینالمللی مخابره میکند که کشور در مسیر گشایش اقتصادی و تعامل بیشتر قرار دارد. این پیام میتواند حتی فراتر از بخش دیجیتال، در جذب سرمایه خارجی و تقویت روابط تجاری با سایر کشورها اثر بگذارد.
در مجموع، رفع فیلتر اکثر پلتفرمها تا پایان سال نه تنها پاسخی به مطالبات عمومی است بلکه به منزله اقدامی راهبردی در جهت رونق بازار کار و سرمایهگذاری به شمار میرود. این روند میتواند زمینهساز تحولی پایدار در ساختار اقتصادی کشور باشد و بخش خصوصی را به حضور فعالتر در فضای دیجیتال ترغیب نماید.
