افزایش قیمت دلار با وجود رشد عرضه ارز تجاری چگونه شکل گرفت
بازار ارز ایران در روزهای اخیر بار دیگر با افزایش قیمت دلار روبهرو شده است، اما دادههای منتشرشده از سمت عرضه نشان میدهد این حرکت را نمیتوان تنها به کاهش منابع ارزی نسبت داد. همزمان با رشد نرخ در بازار آزاد، آمار بازار ارز تجاری از افزایش حجم معاملات حکایت دارد و عملکرد درآمدهای نفتی نیز نشانهای از توقف جریان ورودی ارز ارائه نمیکند. همین فاصله میان وضعیت عرضه رسمی و رفتار نرخ آزاد، توجه فعالان اقتصادی را به عواملی مانند عمق بازار نقدی، تقاضای احتیاطی، سرعت تسویه حوالهها و نقش بازارهای مرزی جلب کرده است.
بر اساس آمار منتشرشده از مرکز مبادله ارز و طلای ایران، میانگین معاملات روزانه بازار ارز تجاری در فروردین ۱۴۰۵ حدود ۴۶ میلیون دلار بود. این رقم در اردیبهشت به ۷۸ میلیون دلار، در خرداد به ۵۵ میلیون دلار، در تیر به ۱۲۰ میلیون دلار، در مرداد به ۹۵ میلیون دلار و در شهریور به ۱۳۱ میلیون دلار رسید. به این ترتیب، متوسط معاملات روزانه شهریور بیش از ۲٫۸ برابر فروردین شده است. میانگین روزانه معاملات نیز از حدود ۶۰ میلیون دلار در بهار به ۱۱۵ میلیون دلار در تابستان افزایش یافته است.
در بخش تعهدات ارزی نیز تغییر قابل توجهی ثبت شده است. طبق اعلام مرکز مبادله، ارزش تعهدات ارزی ایفا شده با تأخیر که در اوایل سال ۱۴۰۴ حدود ۳ میلیارد دلار بود، اکنون به کمتر از ۳۰۰ میلیون دلار رسیده است. کاهش این رقم به معنای کوتاهتر شدن بخشی از فاصله زمانی میان عرضه ارز صادرکنندگان و دریافت ارز توسط واردکنندگان است.
رشد منابع رسمی و تفاوت آن با نرخ بازار آزاد
از سمت منابع نفتی نیز دادههای منتشرشده تصویر مشابهی ارائه میکند. گزارش عملکرد بودجه تا پایان مرداد نشان میدهد درآمد نفتی پیشبینیشده برای پنج ماه نخست سال به ۱۱۰ درصد رقم دورهای مورد انتظار رسیده است. همچنین بر پایه اطلاعات منتشرشده از وزارت نفت، حدود ۷٫۵ میلیارد دلار ارز حاصل از فروش نفت چهار ماه نخست سال در اختیار بانک مرکزی قرار گرفته است. کنار هم قرار دادن این ارقام نشان میدهد جهش اخیر قیمت دلار همزمان با توقف کامل عرضه رسمی یا خشک شدن جریان ارز تجاری رخ نداده است.
با این حال، وجود منابع ارزی در سطح کلان لزوما به معنای آن نیست که نرخ بازار آزاد در کوتاهمدت بدون نوسان باقی بماند. بازار آزاد ارز از مجموعهای از معاملات نقدی، حوالهای، فردایی و نرخهای اعلامی در کانالهای مختلف تشکیل میشود و حجم معامله در همه ساعات یکسان نیست.
به همین دلیل میان افزایش نرخ روی تابلو و افزایش واقعی تقاضای مصرفی یا تجاری تفاوت وجود دارد. اگر فروشندگان در مقطعی عرضه نقدی خود را کاهش دهند و خریداران نیز برای پوشش ریسک با احتیاط بیشتری وارد بازار شوند، قیمت میتواند سریعتر از حجم واقعی معاملات حرکت کند.
نرخ حواله درهم و بازار سلیمانیه نیز همچنان از متغیرهای مورد توجه معاملهگران ارز ایران هستند. بخشی از تجارت خارجی ایران از مسیر امارات انجام میشود و به همین دلیل نرخ درهم میتواند بر محاسبات معاملهگران درباره ارزش دلار اثر بگذارد. وقتی امکان آربیتراژ سریع میان این بازارها محدود باشد، تغییر قیمت در یک بازار کوچکتر میتواند برای مدتی به عنوان مرجع انتظاری بازار دیگر عمل کند.
تقاضای احتیاطی و اثر نرخ بهره آمریکا بر بازار ارز
در کنار عوامل داخلی بازار ارز، تحولات بازار جهانی دلار نیز قابل توجه است. کمیته بازار آزاد فدرال رزرو در نشست ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ نرخ هدف وجوه فدرال را ۰٫۲۵ واحد درصد افزایش داد و دامنه آن را به ۳٫۷۵ تا ۴ درصد رساند. پس از این تصمیم، بازده اوراق خزانه آمریکا در سطوح بالایی قرار گرفت و شاخص دلار نیز در نزدیکی بالاترین سطح دو ماهه معامله شد. تقویت دلار در بازار جهانی میتواند بر قیمت بسیاری از ارزها اثر بگذارد، هرچند نرخ دلار در ایران علاوه بر متغیرهای جهانی به شرایط عرضه و تقاضای داخلی وابستگی زیادی دارد.
یکی دیگر از متغیرهای اثرگذار بر نوسانات کوتاهمدت، تقاضای احتیاطی است. در دورههایی که فعالان اقتصادی نسبت به مسیر آینده قیمتها اطمینان کمتری دارند، بخشی از تقاضا نه برای واردات فوری یا مصرف ارزی، بلکه برای پوشش ریسک شکل میگیرد. این نوع تقاضا میتواند در بازاری با عمق محدود اثر بیشتری بر نرخ بگذارد و در صورت کاهش عرضه نقدی، دامنه نوسان را افزایش دهد.
افزایش عرضه ارز در بازار رسمی نیز الزاما به کاهش فوری نرخ غیررسمی منجر نمیشود. اگر نیاز واردکنندگان از مسیر رسمی تأمین شود، افزایش عرضه میتواند مستقیما فشار تقاضای تجاری را کاهش دهد، اما بخشی از تقاضای بازار آزاد ممکن است ماهیت احتیاطی یا معاملاتی داشته باشد و به مسیرهای رسمی منتقل نشود. در چنین وضعیتی، سرعت تسویه حواله، دسترسی معاملهگران به منابع ارزی و فاصله میان نرخهای مرجع میتواند در واکنش بازار نقش تعیینکنندهتری داشته باشد.
کامران رحیمی، کارشناس اقتصادی، در ارزیابی رفتار اخیر بازار ارز بر اهمیت انتشار حجم معاملات انجامشده در نرخهای بالا تأکید کرده است. به گفته او، تفاوت مهمی میان بازاری وجود دارد که در آن نرخ جدید با معاملات سنگین تثبیت میشود و بازاری که چند معامله محدود یا نرخهای پیشنهادی، سطح قیمت را بالا میبرند. از این منظر، اگر افزایش قیمت دلار با رشد محسوس حجم معاملات همراه نباشد، سهم کمعمقی بازار و تقاضای احتیاطی در توضیح نوسان اخیر بیشتر خواهد بود.
دادههای روزانه بازار ارز در چنین شرایطی بیش از گذشته مورد توجه معاملهگران و فعالان اقتصادی قرار گرفته است. حجم واقعی معاملات آزاد، میزان عرضه حواله، سرعت تسویه در بازار تجاری، فاصله نرخ درهم و تهران و تغییرات تقاضای خانوار و بنگاهها از جمله شاخصهایی هستند که در ارزیابی حرکت قیمت دلار و میزان پایداری معاملات در نرخهای جدید مورد بررسی قرار میگیرند.
