۷ سپتامبر ۱۸۱۰؛ تولد هرمان هاینریش گوسن و شکلگیری یک ایده ماندگار در اقتصاد
هرمان هاینریش گوسن، اقتصاددان پروسی و از پیشگامان تحلیل نهایی، در ۷ سپتامبر ۱۸۱۰ در شهر دورن به دنیا آمد. اهمیت او در تاریخ اندیشه اقتصادی بیش از هر چیز به تلاش برای توضیح رفتار مصرفکننده بر پایه مطلوبیت نهایی بازمیگردد؛ مفهومی که بعدها به یکی از ستونهای اقتصاد خرد تبدیل شد. گوسن سالها پیش از شکلگیری رسمی انقلاب نهاییگرایی در دهه ۱۸۷۰، رابطه میان مقدار مصرف، رضایت حاصل از مصرف و نحوه تخصیص منابع محدود را به شکلی منظم و تا حدی ریاضی توضیح داد.
او با وجود علاقه زودهنگام به ریاضیات، بنا بر خواست پدرش حقوق و علوم اداری خواند. گوسن در سال ۱۸۲۹ وارد دانشگاه بن شد و مدتی نیز در برلین تحصیل کرد. سپس به خدمت دولت پروس درآمد و در مناصب اداری و مالیاتی فعالیت داشت، اما سرانجام از خدمات دولتی کنارهگیری کرد. پس از تجربهای ناموفق در کسبوکار بیمه، بخش بیشتری از وقت خود را صرف تدوین دیدگاههای اقتصادیاش کرد.
کتابی که در زمان انتشار دیده نشد
مهمترین اثر گوسن در سال ۱۸۵۴ با عنوان «توسعه قوانین روابط انسانی و قواعد رفتار انسانی ناشی از آن» منتشر شد. کتاب ۲۷۷ صفحه داشت و مباحث نظری و کاربردی اقتصاد را در بر میگرفت. گوسن رفتار اقتصادی افراد را بر اساس تلاش برای افزایش رضایت و کاهش رنج بررسی میکرد و برای توضیح ارزش و انتخاب از نمودار، روابط کمی و استدلال ریاضی بهره میبرد. این شیوه در فضای فکری آن دوره آلمان رایج نبود و کتاب نیز تقریبا بدون توجه باقی ماند.
در تحلیل گوسن، ارزش اقتصادی یک کالا فقط از ویژگیهای فیزیکی یا هزینه تولید آن ناشی نمیشود و رضایتی که مصرفکننده از واحدهای مختلف کالا دریافت میکند نیز اهمیت دارد. تصمیم اقتصادی در این چارچوب بر فایده واحد اضافی کالا متمرکز میشود. همین تغییر زاویه دید بعدها به توسعه نظریه ذهنی ارزش، تحلیل تقاضا و بررسی انتخاب مصرفکننده در شرایط کمیابی و محدودیت بودجه کمک کرد.
قانون اول گوسن و کاهش مطلوبیت نهایی
قانون اول گوسن میگوید با افزایش پیوسته مصرف یک کالا، رضایت حاصل از هر واحد اضافی آن معمولا کاهش مییابد. نخستین واحد از کالایی که نیاز مهمی را برطرف میکند میتواند مطلوبیت زیادی داشته باشد، اما با مصرف واحدهای بعدی، شدت رضایت کمتر میشود و در نقطه اشباع ممکن است مطلوبیت واحد تازه بسیار ناچیز یا صفر شود. این ایده امروز با عنوان قانون کاهش مطلوبیت نهایی شناخته میشود و یکی از مفاهیم پایه اقتصاد خرد است.
قانون دوم گوسن و تخصیص بهینه درآمد
قانون دوم گوسن به نحوه تقسیم منابع محدود میان چند کالا مربوط میشود. بر اساس این اصل، مصرفکننده زمانی به بیشترین مطلوبیت میرسد که بودجه خود را به گونهای میان کالاها تخصیص دهد که مطلوبیت نهایی حاصل از آخرین واحد پول هزینهشده برای هر کالا برابر شود. در بیان امروزی، نسبت مطلوبیت نهایی به قیمت در انتخاب بهینه باید میان کالاهای مختلف برابر شود. اگر خرید یک کالا در برابر هر واحد پول رضایت بیشتری ایجاد کند، مصرفکننده انگیزه دارد سهم بیشتری از بودجه را به آن اختصاص دهد.
این اصل یکی از پایههای نظریه انتخاب مصرفکننده است، زیرا محدودیت درآمد، قیمت کالاها و ترجیحات فردی را در یک چارچوب مشترک قرار میدهد. از دید گوسن، فرد باید میان گزینههای مختلف انتخاب کند و منابع محدود خود را در جایی به کار گیرد که بیشترین منفعت نهایی را ایجاد کند. صورتبندی او از این مسئله، دههها پیش از گسترش رسمی اقتصاد نئوکلاسیک، به منطق بهینهسازی در اقتصاد نزدیک شده بود.
گوسن پیش از انقلاب نهاییگرایی
کتاب گوسن حدود هفده سال پیش از آثار مشهور ویلیام استنلی جونز و کارل منگر در سال ۱۸۷۱ منتشر شد و بر کار لئون والراس نیز تقدم زمانی داشت. به همین دلیل، او امروز یکی از پیشگامان مهم انقلاب نهاییگرایی شناخته میشود. گوسن تقاضا را با انتخاب مصرفکننده برای بیشینهکردن مطلوبیت پیوند میداد؛ رویکردی که بعدها به بخش مرکزی تحلیل اقتصاد خرد تبدیل شد. با این حال، ناشناخته بودن نویسنده و شیوه دشوار ارائه باعث شد اثر او در دوران زندگیاش تاثیر فوری نداشته باشد.
گوسن در ۱۳ فوریه ۱۸۵۸ در کلن درگذشت، بدون آنکه شهرت علمی گستردهای به دست آورد. در سال ۱۸۷۸ رابرت آدامسون نسخهای از کتاب او را در موزه بریتانیا یافت و ویلیام استنلی جونز را از وجود آن آگاه کرد. جونز و سپس لئون والراس تقدم زمانی گوسن را در طرح بخش مهمی از نظریه مطلوبیت به رسمیت شناختند. از آن زمان جایگاه او در تاریخ اقتصاد به تدریج بازسازی شد.
نکته تاریخی مهم این است که عنوانهای «قانون اول گوسن» و «قانون دوم گوسن» بعدها برای دستهبندی این دو اصل رواج یافتند. در تاریخ اندیشه اقتصادی، اهمیت ویژه گوسن بیشتر به صورتبندی منظم و پیوند دادن مطلوبیت نهایی با انتخاب و تخصیص منابع مربوط است؛ زیرا ایده کاهش رضایت از مصرف اضافی، پیش از او نیز به شکلهای دیگری مطرح شده بود.
میراث اقتصادی هرمان هاینریش گوسن بیش از هر چیز در دو قانون مشهور او دیده میشود. قانون اول کاهش مطلوبیت واحدهای اضافی یک کالا را توضیح میدهد و قانون دوم نشان میدهد مصرفکننده چگونه میتواند درآمد محدود خود را میان کالاهای مختلف توزیع کند. این دو ایده امروز در مباحث تقاضا، تخصیص بودجه، رفتار مصرفکننده و تحلیل رفاه حضور دارند و نام گوسن را به یکی از چهرههای ماندگار تاریخ اقتصاد خرد تبدیل کردهاند.
