دل است
استفاده از دلار در بخش عمده مبادلات تجاری چین و روسیه جای خود را به روبل و یوان داده است؛ تغییری که اکنون از سطح توافقهای بانکی عبور کرده و به روش رایج تسویه میان شرکتهای دو کشور تبدیل شده است. مقامانبه را حدود ۹۵ درصد اعلام کردهاند، هرچند حذف دلار از مرحله پرداخت به معنای کنار رفتن کامل آن از قیمتگذاری جهانی کالاها نیست.
جلیل جلالی، فعال اقتصادی ایران در روسیه، با اشاره به تجربه بازار این کشور میگوید بخش قابل توجهی از خرید و فروشهای خارجی روسیه با ارزهای ملی انجام میشود و شرکتهای بزرگ انرژی نیز برای دریافت درآمد صادراتی خود از روبل، یوان و دیگر مسیرهای غیردلاری استفاده میکنند. به گفته او، اجرای گسترده چنین الگویی میان ایران و روسیه به افزایش حجم تجارت، دسترسی روانتر بنگاهها به خدمات بانکی و شکلگیری بازار عمیقتر روبل و ریال نیاز دارد.
رکورد تجاری چین و روسیه با محوریت روبل و یوان
آمار گمرک چین نشان میدهد ارزش تجارت این کشور با روسیه در سال ۲۰۲۳ به ۲۴۰٫۱ میلیارد دلار رسید و در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۴۴٫۸ میلیارد دلار افزایش یافت. این رقم در سال ۲۰۲۵ با کاهش ۶٫۹ درصدی به ۲۲۸٫۱ میلیارد دلار رسید. بنابراین عدد ۳۰۰ میلیارد دلار که گاهی درباره مبادلات دو کشور مطرح میشود، بیشتر بیانگر برآورد ظرفیت یا هدف توسعه تجارت است و با رقم ثبت شده در آمار رسمی سالانه فاصله دارد.
ترکیب این تجارت بر پایه صادرات انرژی، مواد خام و محصولات کشاورزی روسیه به چین و واردات خودرو، ماشینآلات، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای مصرفی چینی شکل گرفته است. حجم بالای جریان دوطرفه باعث شده است عرضه و تقاضای طبیعی برای روبل و یوان در بازار وجود داشته باشد و شرکتها بتوانند بخش بزرگی از تعهدات خود را بدون تبدیل مستمر وجوه به دلار تسویه کنند.
در این سازوکار، صادرکننده روسی میتواند یوان حاصل از فروش کالا به چین را برای خرید تجهیزات چینی مصرف کند. کاهش دفعات تبدیل ارز، محدود شدن هزینه واسطهگری، کوتاه شدن زنجیره پرداخت و کاهش ریسک توقف انتقال پول از مزیتهای اقتصادی این مدل برای بنگاههای فعال در تجارت دوجانبه است.
با وجود این، گسترش تسویه با ارزهای ملی همه مشکلات را از بین نبرده است. تفاوت مقررات بانکی، کنترلهای تطبیق، محدودیت دسترسی به بانکهای کارگزار، نوسان نرخ روبل و یوان و دشواری بازگرداندن مازاد ارزی میتوانند هزینه مبادله را افزایش دهند و پرداخت برخی قراردادها را با تاخیر روبهرو کنند.
حذف دلار از پرداخت نهایی با حذف نقش مرجع دلاری تفاوت دارد. قیمت نفت، گاز، فلزات و بسیاری از کالاهای پایه همچنان در بازارهای جهانی با دلار اعلام میشود. ممکن است ارزش محموله ابتدا با شاخص دلاری محاسبه شود، اما مبلغ نهایی با روبل یا یوان پرداخت شود. از این رو، دلارزدایی در تجارت چین و روسیه بیشتر نشان دهنده تغییر ارز تسویه و شبکه انتقال پول است.
فاصله تجارت ایران و روسیه با مقیاس مبادلات چین
حجم تجارت ایران و روسیه در سال ۲۰۲۴ به حدود ۴٫۸ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل ۱۶٫۲ درصد رشد داشت. این رقم از برآورد یک و نیم میلیارد دلاری مطرح شده در برخی اظهارنظرهای قدیمی بیشتر است، اما همچنان با مقیاس تجارت روسیه و چین فاصله زیادی دارد. وزیر انرژی روسیه نیز هنگام اعلام رقم ۴٫۸ میلیارد دلار تاکید کرده است ظرفیت مبادلات دو کشور بیشتر از سطح فعلی است.
در بخش بانکی، ایران و روسیه از سال ۲۰۲۳ ارتباط میان پیامرسانهای مالی خود را آغاز کردند و مراحل اتصال شبکه شتاب و شبکه میر نیز در ادامه پیگیری شد. در ژانویه ۲۰۲۵، مقامهای روسی اعلام کردند بیش از ۹۵ درصد تجارت دو کشور با روبل و ریال انجام شده است. برخی تشکلهای بازرگانی در گزارشهای بعدی سهم عملی ارزهای ملی را بیش از ۸۰ درصد برآورد کردند که اختلاف این ارقام میتواند ناشی از تفاوت دوره زمانی، نوع قراردادها و شیوه محاسبه باشد.
با این حال، امکان ثبت تسویه با روبل و ریال در سطح کلان لزوما به معنای دسترسی یکسان همه شرکتهای کوچک و متوسط به این مسیر نیست. فعالان اقتصادی برای استفاده روزمره از ارزهای ملی به حساب بانکی قابل استفاده، نرخ تبدیل شفاف، امکان پوشش نوسان، بازار نقدشونده، قرارداد استاندارد و سازوکار بازگشت ارز نیاز دارند. نبود هر یک از این اجزا میتواند شرکت را دوباره به ارز واسطه یا روشهای پرهزینه انتقال پول وابسته کند.
ترکیب کالایی تجارت ایران و روسیه ظرفیت ایجاد جریان متقابل ارز را دارد. صادرات محصولات کشاورزی، مواد غذایی، محصولات پتروشیمی و برخی کالاهای صنعتی ایران میتواند در برابر واردات غلات، نهادههای دامی، روغن، چوب، فلزات و تجهیزات روسی قرار گیرد. هرچه توازن میان خرید و فروش بیشتر باشد، نیاز به تبدیل مازاد روبل یا ریال به ارز سوم کاهش مییابد و هزینه تسویه برای بازرگانان کمتر میشود.
اجرای موافقتنامه تجارت آزاد ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا از مه ۲۰۲۵ نیز عامل تازهای در مسیر افزایش مبادلات است. بر اساس برآوردهای منتشر شده، متوسط تعرفه ایران بر کالاهای روسی در این چارچوب از ۱۶٫۷ درصد به حدود ۵٫۲ درصد کاهش مییابد و صرفهجویی سالانه صادرکنندگان روسی میتواند به نزدیک ۳۰۰ میلیون دلار برسد. مقامهای ایرانی هدف کوتاه مدت تجارت دو کشور را حدود ۶ میلیارد دلار اعلام کردهاند.
افزایش تجارت به تنهایی برای تثبیت روبل و ریال کافی نیست و زیرساخت پرداخت باید همزمان توسعه یابد. بانکهای عامل، صرافیهای مجاز، شرکتهای حمل و نقل و بیمهگران باید به نرخهای قابل اتکا و رویههای هماهنگ دسترسی داشته باشند. ایجاد بازار رسمی برای تبدیل روبل و ریال، انتشار نرخهای مرجع، تسویه سریع مطالبات و ابزارهای مدیریت ریسک ارزی، مسیر استفاده عملی از ارزهای ملی را گستردهتر میکند.
