آدام اسمیت چگونه پایههای اقتصاد مدرن را شکل داد
آدام اسمیت، فیلسوف اخلاق و اقتصاددان سیاسی اسکاتلندی، در ۱۷ ژوئیه ۱۷۹۰ در ادینبرو درگذشت. نام او با شکلگیری اقتصاد بهعنوان یک حوزه مستقل علمی پیوند خورده است و بسیاری از منابع دانشگاهی از او با عنوان پدر اقتصاد مدرن یاد میکنند.
او در سال ۱۷۲۳ در کرکالدی اسکاتلند به دنیا آمد و از نوجوانی وارد دانشگاه گلاسگو شد. اسمیت بعدها در همین دانشگاه استاد منطق و سپس استاد فلسفه اخلاق شد. درسهای او موضوعاتی مانند حقوق، اقتصاد سیاسی، درآمد عمومی، تجارت و سازوکارهای تشکیل ثروت را نیز در بر میگرفت.
نخستین کتاب مهم او با عنوان نظریه عواطف اخلاقی در سال ۱۷۵۹ منتشر شد. این اثر نشان میدهد که نگاه اسمیت به رفتار اقتصادی صرفا بر سودجویی فردی استوار نبود. او انسان را موجودی اجتماعی میدانست که قضاوت دیگران، همدلی، انصاف و قواعد اخلاقی بر تصمیمهایش اثر میگذارند. همین پیوند میان اخلاق و اقتصاد سبب شد آثار او به رابطه اعتماد، عدالت و همکاری اجتماعی با فعالیت اقتصادی نیز توجه کند.
ثروت ملل و تغییر نگاه به سرچشمه رفاه اقتصادی
اثر اصلی اسمیت با نام کامل پژوهشی در ماهیت و علل ثروت ملل در سال ۱۷۷۶ منتشر شد. او در این کتاب تلاش کرد توضیح دهد چرا برخی جوامع توان تولیدی و سطح رفاه بالاتری دارند. در آن دوره، دیدگاه مرکانتیلیستی ثروت کشور را بیشتر با ذخایر طلا و نقره و مازاد تجارت خارجی میسنجید. اسمیت در برابر این نگاه، تولید سالانه کالاها و خدمات و توانایی جامعه برای تامین نیازهای مردم را معیار مهمتری برای سنجش ثروت معرفی کرد.
یکی از مشهورترین مفاهیم کتاب، تقسیم کار است. اسمیت با مثال کارگاه سنجاقسازی توضیح داد که تقسیم فرایند تولید به وظایف تخصصی میتواند مقدار محصول را بهشدت افزایش دهد. تخصص موجب افزایش مهارت نیروی کار، کاهش زمان جابهجایی میان فعالیتها و فراهم شدن زمینه استفاده از ابزارهای کارآمدتر میشود. این تحلیل بعدها به یکی از پایههای مطالعه بهرهوری، سازمان تولید و رشد اقتصادی تبدیل شد.
اسمیت تاکید داشت که گستره تقسیم کار به اندازه بازار وابسته است. هرچه بازار بزرگتر و مبادله آسانتر باشد، تولیدکنندگان امکان بیشتری برای تخصص پیدا میکنند. از این منظر، توسعه راهها، بنادر، شبکههای حملونقل، امنیت قراردادها و دسترسی به بازارهای گستردهتر میتواند ظرفیت تولید و بهرهوری را افزایش دهد.
بحث قیمت نیز در اندیشه او جایگاه مهمی دارد. اسمیت میان قیمت طبیعی و قیمت بازار تفاوت میگذاشت و توضیح میداد که عرضه، تقاضا، دستمزد، سود و اجاره زمین چگونه بر قیمتها اثر میگذارند. از نظر او، قیمتها اطلاعاتی درباره کمیابی و نیاز بازار منتقل میکنند و انگیزه تولیدکنندگان را برای جابهجایی سرمایه و نیروی کار میان فعالیتهای مختلف شکل میدهند. این تحلیل هنوز در آموزش سازوکار قیمت و تخصیص منابع جایگاه مهمی دارد.
رقابت تجارت آزاد و حدود نقش دولت در اقتصاد
مفهوم دست نامرئی معمولا برای توضیح دیدگاه اسمیت درباره هماهنگی بازار به کار میرود. منظور اصلی این است که افراد هنگام دنبال کردن منافع خود، در شرایط رقابتی و در چارچوب قانون، ممکن است بدون قصد مستقیم به افزایش تولید و تامین نیاز دیگران کمک کنند. با این حال، اسمیت ادعا نکرد که هر نوع منفعتطلبی خصوصی به نتیجه مطلوب عمومی میانجامد. او درباره تبانی تولیدکنندگان، انحصار، امتیازهای ویژه و قدرت بازاری هشدار داده بود.
حمایت اسمیت از تجارت آزاد از مخالفت او با محدودیتهایی سرچشمه میگرفت که رقابت را کاهش میدادند و منابع را به فعالیتهای کمبازده هدایت میکردند. او باور داشت مبادله داوطلبانه و تخصص کشورها میتواند دامنه بازار را گسترش دهد و هزینه تولید را کاهش دهد. با وجود این، تحلیل او نسخهای ساده برای حذف فوری همه مقررات نبود.
در اندیشه اسمیت، دولت وظایف اقتصادی مشخصی داشت. تامین امنیت، اجرای عدالت، حفاظت از قراردادها و ایجاد برخی زیرساختها و نهادهای عمومی از جمله مسئولیتهایی بود که بازار بهتنهایی همیشه قادر به انجام آنها نیست. او همچنین درباره آموزش عمومی و آثار منفی کارهای بسیار تکراری بر توان ذهنی نیروی کار بحث کرد. بنابراین، تصویر او از اقتصاد حذف کامل دولت نبود، بلکه بر ایجاد چارچوبی برای رقابت، مالکیت، مبادله و سرمایهگذاری تاکید داشت.
اسمیت در سالهای پایانی زندگی، افزون بر فعالیت علمی، در اداره گمرک اسکاتلند نیز مسئولیت داشت و نسخههای بعدی ثروت ملل را بازبینی کرد. چاپ پنجم این کتاب یک سال پیش از درگذشت او منتشر شد. استمرار اصلاح اثر نشان میدهد که او به شواهد تاریخی، تفاوت نهادها و شرایط واقعی کشورها توجه داشت.
بیش از دو قرن پس از مرگ آدام اسمیت، مفاهیمی مانند بهرهوری، تخصص، رقابت، قیمت، تجارت، انحصار، مالیات و هزینههای عمومی همچنان در مرکز مباحث اقتصادی قرار دارند. اهمیت تاریخی او فقط در ارائه چند اصطلاح مشهور خلاصه نمیشود؛ ارزش اصلی آثارش در تلاش برای توضیح منظم سازوکار تولید ثروت، توزیع درآمد و ارتباط بازار با نهادهای اجتماعی است. به همین دلیل، نام آدام اسمیت در تقویم تاریخ اقتصاد با ۱۷ ژوئیه و میراث ماندگار ثروت ملل پیوند خورده است.
