سرعتگیرهای ایران در رقابت کریدورها؛ ترانزیت در کانون معادلات ژئوپولیتیکی
تحولات ژئوپولیتیکی سالهای اخیر، مفهوم ترانزیت را از یک فعالیت صرفاً اقتصادی خارج کرده و به یکی از ابزارهای مهم قدرت در معادلات منطقهای و جهانی تبدیل کرده است. بازآرایی مسیرهای حملونقل بینالمللی، همزمان با تشدید تنشهای سیاسی، امنیتی و تجاری، رقابت تازهای را میان کشورها برای تصاحب نقشهای کلیدی در کریدورهای ترانزیتی ایجاد کرده است؛ رقابتی که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، در مرکز آن قرار دارد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، جنگ روسیه و اوکراین، ناامنی در غرب آسیا، بحران دریای سرخ و افزایش تنشهای تجاری میان قدرتهای بزرگ، موجب شده مسیرهای سنتی حملونقل جهانی با اختلال مواجه شوند و بازیگران منطقهای به دنبال مسیرهای جایگزین و امنتر باشند. در این شرایط، کریدورها دیگر فقط مسیر عبور کالا نیستند، بلکه به ابزار راهبردی برای کاهش ریسک، دور زدن محدودیتها و بازتعریف جایگاه کشورها در تجارت جهانی تبدیل شدهاند.
ایران در تقاطع کریدورهای شمال–جنوب و شرق–غرب
ایران از جمله کشورهایی است که بهطور همزمان در امتداد کریدور شمال–جنوب و شرق–غرب قرار دارد؛ موقعیتی که در صورت بهرهبرداری مؤثر، میتواند این کشور را به یکی از محورهای اصلی ترانزیت در منطقه اوراسیا تبدیل کند. این جایگاه جغرافیایی، امکان اتصال بنادر جنوبی به مرزهای شمالی و همچنین پیوند شرق و غرب را فراهم میکند و از نگاه بسیاری از فعالان حملونقل بینالمللی، یک مزیت راهبردی به شمار میرود.
با این حال، گزارشها نشان میدهد که کشورهای رقیب با سرعت بیشتری در حال تثبیت موقعیت خود در این رقابت هستند. ترکیه با توسعه مسیرهای ترانزیتی میان بنادر مدیترانه و منطقه قفقاز، جمهوری آذربایجان با پیگیری مسیر زنگزور، امارات و عربستان با سرمایهگذاریهای گسترده در بنادر و زیرساختهای لجستیکی و قزاقستان با توسعه داراییهای ترانزیتی در مناطق جنوبی و قفقاز، بهدنبال قفلکردن مسیرهای جایگزین هستند.
فرصتها و تهدیدهای پیرامونی
تحولات امنیتی پیرامون ایران، نقشی دوگانه در این رقابت ایفا کردهاند. از یکسو، ناامنی در برخی مسیرهای سنتی عبور کالا، از جمله در عراق، افغانستان و دریای سرخ، ریسک حملونقل را افزایش داده و بهطور بالقوه میتواند توجه صاحبان بار را به مسیرهای عبوری از ایران جلب کند. از سوی دیگر، همین نااطمینانیها در صورتی که با چالشهای داخلی همراه شود، میتواند نتیجه معکوس داشته باشد.
گزارشها حاکی از آن است که صاحبان بار و شرکتهای لجستیکی، در انتخاب مسیر، بیش از هر چیز به ثبات، سرعت و قابلیت پیشبینی توجه دارند. در چنین شرایطی، حتی مسیرهای طولانیتر و پرهزینهتر، در صورت برخورداری از ثبات بیشتر، میتوانند بر مسیرهای کوتاهتر اما پرریسک ترجیح داده شوند.
کریدورها بهعنوان ابزار ژئوپولیتیکی
در فضای کنونی، کریدورها صرفاً ابزار اقتصادی محسوب نمیشوند. محدودیتهای مالی، بانکی و بیمهای، بُعد ژئوپولیتیکی رقابت ترانزیتی را تشدید کرده است. بسیاری از کشورها، توسعه کریدورها را راهی برای کاهش وابستگی به گلوگاههای تحت کنترل غرب و افزایش استقلال تجاری خود میدانند.
در همین راستا، تحولات مربوط به کریدور شمال–جنوب با حساسیت ویژهای از سوی بازیگران بینالمللی رصد میشود و رقابت برای سهمگیری از این مسیرها شدت گرفته است. گزارشها نشان میدهد که کشورهای منطقه با شتاب در حال هماهنگسازی زیرساختها، مقررات و دیپلماسی حملونقل خود هستند تا جایگاه خود را در نظم جدید ترانزیتی تثبیت کنند.
چالشهای داخلی ترانزیت ایران
در کنار تحولات بیرونی، گزارشها بر این نکته تأکید دارند که مهمترین چالشهای ترانزیت ایران در داخل مرزها قرار دارد. بهرهوری پایین شبکه راهآهن، فرسودگی ناوگان حملونقل، کمبود لکوموتیو، کندی تشریفات گمرکی و نبود پایانههای لجستیکی مدرن، از جمله مسائلی هستند که بر عملکرد ترانزیتی کشور تأثیر گذاشتهاند.
بر اساس مقایسههای انجامشده، زمان عبور کالا از ایران در برخی موارد بهمراتب طولانیتر از مسیرهای رقیب است. گزارشها نشان میدهد که در برخی کشورهای منطقه، واگنهای باری مسیرهای چند هزار کیلومتری را در مدت کوتاهی طی میکنند، در حالی که در ایران، عبور از مسیرهای کوتاهتر گاه به چند هفته زمان نیاز دارد. این اختلاف زمانی، در منطق رقابت ترانزیتی، یک نقطه ضعف جدی به شمار میرود.
سناریوهای پیشروی ترانزیت ایران
بر اساس روایتهای مطرحشده، آینده ترانزیت ایران با دو سناریوی متفاوت ترسیم میشود. در سناریوی نخست، با تکمیل حلقههای مفقوده ریلی، اصلاح فرآیندهای گمرکی، هماهنگی نهادی و تقویت دیپلماسی حملونقل، ایران میتواند جایگاه خود را بهعنوان یکی از گرههای اصلی اتصال در اوراسیا تثبیت کند و از محل ترانزیت، امنیت اقتصادی خود را تقویت نماید.
در سناریوی دیگر، در صورت تداوم کندی اصلاحات و تثبیت مسیرهای رقیب، نقش ایران در شبکه کریدورهای منطقهای کمرنگتر شده و این کشور از یک بازیگر مرکزی به گذرگاهی حاشیهای تبدیل خواهد شد.
ادامه رقابت در سالهای آینده
گزارشها نشان میدهد که رقابت کریدورهای منطقهای در سالهای آینده نیز ادامه خواهد داشت و کشورهایی که زودتر زیرساختها، مقررات و همکاریهای بینالمللی خود را همراستا کنند، نقش پررنگتری در تجارت منطقهای ایفا خواهند کرد. در این میان، ایران همچنان از فرصت جغرافیایی قابل توجهی برخوردار است، اما زمان بهرهبرداری از این فرصت محدود توصیف میشود.
رقابت کریدورها در شرایط کنونی، بیش از آنکه رقابت سرعت باشد، رقابت تصمیمگیری و هماهنگی است؛ موضوعی که در کانون توجه فعالان اقتصادی و سیاستگذاران حوزه حملونقل قرار گرفته است.
