بازار روغن خوراکی در آستانه آزمون تامین نیمه دوم سال
کاهش محسوس واردات روغن خام، انباشته شدن مطالبات ارزی و افت سرمایه در گردش کارخانهها، زنجیره تامین بازار روغن خوراکی را با فشار تازهای روبرو کرده است. علیرضا شریفی، دبیر انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران، اعلام کرده واردکنندگان روغن خام بیش از یک میلیارد یورو از دولت طلب دارند و همزمان تقریبا به همین میزان به بانکهای داخلی و فروشندگان خارجی بدهکار هستند. ادامه این وضعیت توان خرید محمولههای جدید و اعتبار تجاری واردکنندگان نزد فروشندگان خارجی را کاهش داده است.
این مطالبات بخشی از حدود ۴.۰۷ میلیارد یورو مطالبات ارزی واردکنندگان کالاهای اساسی است که فعالان این حوزه میگویند پرداخت آن نزدیک به ۱۷ ماه به تاخیر افتاده است. طولانی شدن دوره انتظار، منابعی را که باید دوباره وارد چرخه خرید، حمل، ترخیص و تولید شود، از دسترس بنگاهها خارج کرده است. تاخیر در بازگشت ارز نیز هزینه تامین مالی و ریسک معامله را افزایش میدهد.
فشار مطالبات ارزی بر سرمایه در گردش کارخانهها
برآورد انجمن صنایع روغن نباتی نشان میدهد بدهی بانکی واردکنندگان روغن خام حدود ۳۵ درصد مطالبات آنان از دولت است. این بدهیها به صورت روزشمار مشمول سود و جریمه ارزی میشود و میتواند شرکتها را در طبقه بدهکاران بدحساب قرار دهد. پیشنهاد مطرح شده از سوی فعالان صنعت این است که بخشی از بدهی بانکی با مطالبات ارزی تهاتر شود یا تا زمان آغاز پرداختها، محاسبه سود و جریمه متوقف بماند. این راهکار میتواند منابع بیشتری برای ثبت سفارش و تامین مواد اولیه آزاد کند.
در بازار خارجی نیز تاخیر در تسویه تعهدات، بر رابطه میان فروشنده و خریدار اثر گذاشته است. فروشندگان بین المللی معمولا برای ارسال محموله تازه به سابقه پرداخت، اعتبار بانکی و امکان تسویه در موعد مقرر توجه میکنند. هنگامی که پرداخت بدهی محمولههای پیشین طولانی شود، فروشنده ممکن است درخواست پیش پرداخت بیشتر، ضمانت محکم تر یا قیمت بالاتری مطرح کند. نامشخص بودن زمان بازپرداخت نیز خریدهای بعدی را دشوار میکند.
آمارهای اعلام شده از سوی انجمن، کاهش قابل توجه جریان ورودی مواد اولیه را نشان میدهد. در هفت ماه اخیر، ورود روغن خام به طور متوسط به ۷۲ هزار تن در ماه محدود شده است؛ رقمی که در هشت ماه نخست سال ۱۴۰۴ نزدیک به ۱۲۰ هزار تن بود. تولید نیز پس از حذف ارز ترجیحی به میانگین ماهانه ۱۵۴ هزار تن رسیده، در حالی که متوسط ثبت شده برای هشت ماه نخست سال گذشته حدود ۱۹۵ هزار تن بود.
فاصله واردات فعلی با نیاز ماهانه بازار روغن
با وجود افت واردات و تولید، بازار روغن خوراکی در ماههای اخیر با کمبود گسترده روبرو نشده است. دبیر انجمن صنایع روغن نباتی این آرامش را نتیجه کاهش تقاضا پس از افزایش شدید قیمت میداند. بخشی از خانوارها، واحدهای صنفی و صنایع غذایی پیش از تغییر نرخ ارز، روغن بیشتری ذخیره کرده بودند و پس از افزایش قیمت، مصرف موجودیهای قبلی را در اولویت قرار دادند. کاهش خرید برای انبار کردن، افت صادرات برخی محصولات غذایی، کاهش قاچاق و شرایط فصلی نیز حجم تقاضای جاری را پایین آورده است.
تغییر قیمت روغن پس از کنار گذاشته شدن ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی، رفتار مصرف کننده را به سرعت تغییر داد. وزیر جهاد کشاورزی پیشتر اعلام کرده بود قیمت بطری ۸۱۰ گرمی روغن که در دوره ارز ترجیحی حدود ۷۳ هزار تومان بود، پس از اصلاح نرخ ارز به حدود ۲۱۷ هزار تومان رسید. انجمن صنایع روغن نباتی نیز از خرید روغن جدید با قیمت چند برابر گذشته به عنوان یکی از دلایل کاهش مراجعه خانوار و بخش صنفی به بازار یاد کرده است.
کاهش تقاضای داخلی در شرایطی رخ داده که قیمتهای جهانی نیز مسیر افزایشی داشتهاند. شاخص قیمت روغن نباتی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در ژوئن ۲۰۲۶ به ۱۹۲ واحد رسید که ۳.۸ درصد بیشتر از ماه قبل و ۲۳.۳ درصد بالاتر از ژوئن سال گذشته بود. رشد قیمت روغن پالم و کلزا از عوامل افزایش این شاخص بود. بالا ماندن قیمت جهانی، نیاز ارزی واردات را افزایش میدهد و اهمیت دسترسی سریع تر شرکتها به منابع مالی را بیشتر میکند.
دادههای گمرکی سال ۱۴۰۳ نیز نشان میدهد واردات روغن خام در دورههایی با افت جدی همراه بوده است. در ده ماه نخست آن سال حدود ۹۴۹ هزار تن روغن خام به ارزش ۹۷۲ میلیون دلار وارد شد که از نظر وزن ۳۳ درصد و از نظر ارزش ۵۳ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بود. در همان دوره، واردات دانههای روغنی نیز با کاهش ۱۷ درصدی به حدود یک میلیون و ۹۹۵ هزار تن رسید. میزان دانه وارداتی و داخلی برای روغن کشی نیز بر عرضه نهایی اثر دارد.
بر اساس هشدار انجمن، برای حفظ تعادل بازار روغن خوراکی در پاییز و زمستان باید مجموع روغن خام وارداتی و روغن استحصال شده از دانههای داخلی و خارجی به حدود ۱۵۰ هزار تن در ماه برسد. فاصله میان واردات فعلی و این سطح هدف، باید از مسیر افزایش ورود روغن خام، تامین دانههای روغنی و استفاده از ظرفیت کارخانههای روغن کشی جبران شود. در غیر این صورت، کاهش موجودی مواد اولیه میتواند با پایان یافتن ذخایر قبلی، تولید و توزیع نیمه دوم سال را محدود کند.
کارخانههای روغن نباتی اعلام کردهاند انتظار پرداخت یکباره همه مطالبات را ندارند و خواسته اصلی آنان، شناسایی رسمی بدهی، مشخص شدن جدول زمانی و آغاز مرحله ای پرداختها است. آنان همچنین خواستار تعیین وضعیت بدهیهای بانکی تا زمان وصول مطالبات هستند. از نگاه فعالان این بخش، روشن شدن مسیر بازپرداخت میتواند اعتبار واردکنندگان نزد بانکها و فروشندگان خارجی را تقویت کرده و امکان برنامه ریزی برای خریدهای ماههای سرد سال را فراهم کند.
