تاخیر در حمل یکسره کالا هزینه واردات را بالا نگه داشته است
با گذشت چند روز از وعده ابلاغ مصوبه حمل یکسره کالا از مرزهای زمینی، هنوز نشانهای از اجرای رسمی این تصمیم در روند ورود کالا دیده نمیشود و توقف کامیونها در پشت مرز همچنان یکی از هزینههای پنهان واردات را بالا نگه داشته است. مرتضی زمانیان، معاون سیاست گذاری و راهبری اقتصادی وزارت امور اقتصادی و دارایی، در جلسه هماهنگی تغییر مسیرهای ورود کالا اعلام کرده بود مصوبه مربوط به عبور مستقیم کالا از مبادی ورودی به داخل کشور آماده شده و قرار است به زودی ابلاغ شود. او گفته بود دستگاههای مرتبط سالها در پی چنین مصوبهای بودهاند تا کالا پس از ورود، بدون توقف طولانی در پایانه مرزی به مقصد داخلی منتقل شود.
موضوع از آنجا اهمیت اقتصادی پیدا کرده که در هفتههای اخیر بخشی از مسیرهای وارداتی کشور از بنادر جنوبی به سمت مرزهای زمینی منتقل شده است. این انتقال مسیر میتواند ظرفیت ورودی تازهای برای تامین کالا ایجاد کند، اما مقررات موجود هنوز ورود مستقیم کامیونها را ساده نکرده است. بر اساس روال فعلی، کامیون حامل کالا پس از رسیدن به مرز زمینی، ناچار به توقف، تخلیه، انجام تشریفات و سپس بارگیری دوباره است. همین مرحله، صف مرزی ایجاد میکند و زمان رسیدن کالا به کارخانه، انبار یا شبکه توزیع را افزایش میدهد.
هزینه توقف کامیونها در مرز
برآورد مطرح شده از سوی مسئولان نشان میدهد هر روز توقف یک کامیون در مرز، به طور متوسط ۱۰۰ دلار به هزینه حمل اضافه میکند. اگر توقف برخی کامیونها تا ۲۰ روز ادامه داشته باشد، هزینه مستقیم معطلی برای هر کامیون میتواند به حدود ۲ هزار دلار برسد. این رقم در ظاهر در حساب حمل و نقل ثبت میشود، اما در نهایت به قیمت تمام شده واردات، هزینه تامین مواد اولیه، قیمت فروش کالاهای مصرفی و فشار بر شبکه توزیع منتقل میشود.
در گزارش اولیه، حجم واردات کالای اساسی کشور در سال گذشته ۴۲ میلیون تن اعلام شده که حدود ۸۰ درصد آن از مسیر بنادر جنوبی و شمالی و بقیه از مرزهای زمینی وارد کشور شده است. بر همین مبنا، روزانه به طور متوسط ۱۲۰۰ کامیون حامل کالاهای مورد نیاز مردم از گذرگاههای زمینی وارد ایران شدهاند. تنها یک روز توقف برای این تعداد کامیون، با هزینه روزانه ۱۰۰ دلار برای هر کامیون، سالانه نزدیک به ۴۴ میلیون دلار هزینه اضافی ایجاد میکند؛ رقمی که در برآورد ارائه شده معادل حدود ۹ همت عنوان شده است.
این هزینه فقط به کرایه حمل محدود نیست. تاخیر مرزی میتواند زمان تامین مواد اولیه تولید را طولانیتر کند، برنامه تحویل کارخانهها را به هم بزند و موجودی انبارهای توزیع را تحت فشار قرار دهد. در کالاهای اساسی و نهادههای دامی، زمان ورود و خروج از گمرک اهمیت بیشتری دارد، زیرا فاصله میان ثبت سفارش، تامین ارز، حمل، ورود، ترخیص و توزیع هرچه طولانیتر شود، هزینه نگهداری و سرمایه در گردش واردکننده نیز افزایش پیدا میکند.
نقش بنادر و گمرک در زنجیره تامین
دادههای منتشر شده از گمرک نشان میدهد واردات کالای اساسی همچنان وزن قابل توجهی در تجارت خارجی کشور دارد. طبق اعلام گمرک، در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۳ میلیون و ۲۴۰ هزار تن کالای اساسی به ارزش ۱۴ میلیارد و ۷۶۴ میلیون دلار وارد کشور شده است. همچنین آمار تجارت خارجی سال ۱۴۰۴، وزن کل مبادلات کشور را بیش از ۱۹۱ میلیون تن و ارزش آن را حدود ۱۰۹ میلیارد و ۶۷۳ میلیون دلار نشان میدهد. این ارقام نشان میدهد هر کاهش زمان در گمرک و مرز، مستقیما بر هزینه گردش کالا در اقتصاد اثر میگذارد.
در بخش بندری نیز بندر امام خمینی یکی از مهمترین مبادی ورود کالاهای اساسی است. آمارهای رسمی از واردات ۱۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تن کالای اساسی از گمرک این بندر در ۹ ماهه سال ۱۴۰۴ حکایت دارد؛ وارداتی که ارزش آن بیش از ۵ میلیارد و ۳۲۶ میلیون دلار اعلام شده است. در همین گزارشها، خروج روزانه بیش از ۳۷۰۰ کامیون حامل کالای اساسی و نهاده دامی از این گمرک ثبت شده که نشان میدهد سرعت تشریفات، ظرفیت بارگیری و هماهنگی میان مرز، گمرک و حمل جادهای تا چه اندازه بر زنجیره تامین اثرگذار است.
در ادبیات تجارت بین الملل، تسهیل تشریفات مرزی یکی از ابزارهای کاهش هزینه مبادله و افزایش پیش بینی پذیری زنجیره تامین شناخته میشود. سازمانهای بین المللی حوزه تجارت و توسعه، ساده سازی فرایندهای گمرکی، هماهنگی نهادهای مرزی و کاهش زمان آزادسازی کالا را از عوامل موثر بر کاهش هزینه تجارت میدانند. در ایران نیز اجرای حمل یکسره کالا میتواند همین کارکرد را در مقیاس مرزهای زمینی داشته باشد؛ به شرط آنکه دستورالعمل اجرایی، مسئولیت دستگاهها، نحوه کنترل کالا و مسیر انتقال تا مقصد به صورت روشن ابلاغ شود.
بر اساس وعده مطرح شده، هدف مصوبه این است که کالا پس از ورود از مرز، بدون تخلیه اجباری در پایانه و با انجام کنترلهای لازم، به مقصد داخلی منتقل شود. در این صورت، زمان توقف کامیونها در مرز از دورههای طولانی فعلی به چند روز کاهش مییابد. تا زمان ابلاغ رسمی و اجرای میدانی مصوبه، کامیونهای حامل کالا همچنان با صفهای مرزی، هزینه توقف، تاخیر در تحویل و افزایش قیمت تمام شده واردات روبه رو هستند.
