چین و روسیه مسیر جایگزین کانال سوئز را فعال میکنند
در پی تحولات جدید در حوزه حملونقل بینالمللی، چین و روسیه بهعنوان دو قدرت بزرگ اقتصادی جهان، گامهای جدیدی برای استفاده از مسیرهای قطب شمال بهعنوان جایگزینی استراتژیک برای کانال سوئز برداشتهاند. همکاریهای نزدیک میان دو کشور و تأکید بر توسعه مسیرهای دریایی و ریلی، نشاندهنده برنامهریزی گسترده برای تغییر مسیرهای سنتی تجارت جهانی است.
بر اساس گزارش اخیر وزارت حملونقل روسیه، در سال گذشته میلادی، ترافیک مسافری در بخش حملونقل آبی این کشور بیش از دو برابر شده است. این افزایش عمدتاً ناشی از احیای مسیرهای کشتیرانی و ریلی بین چین و روسیه، و نیز تأثیرات ناشی از گرم شدن زمین و ذوب یخهای منطقه قطب شمال عنوان شده است.
بهدنبال این روند، روسیه و چین توسعه گستردهای در زیرساختهای مربوط به مسیرهای قطبی آغاز کردهاند. ساخت کشتیهای یخشکن ویژه، توسعه بنادر و نقاط عبور و مرور دریایی در شمال روسیه و سرمایهگذاریهای مشترک در پروژههای حملونقل، از جمله اقداماتی است که در چارچوب این همکاری دنبال میشود.
در همین راستا، شرکت «مرسک»، بزرگترین شرکت کشتیرانی دنیا، اعلام کرده است که آمادگی دارد نخستین کشتی باری خود را از مسیر جدید قطب شمال که در مجاورت آبهای سرزمینی روسیه قرار دارد، اعزام کند. این خبر بازتاب گستردهای در محافل اقتصادی جهان داشته است.
در حوزه حملونقل ریلی نیز همکاریهای میان چین و روسیه با شتاب ادامه دارد. دادههای رسمی نشان میدهد که در سال ۲۰۲۴، تجارت دو کشور نسبت به سال گذشته ۹ درصد افزایش داشته است. همچنین در پنج ماهه نخست سال جاری میلادی، رشد تجارت دوجانبه به ۷.۲ درصد رسیده است.
کارشناسان حملونقل و تجارت بینالمللی معتقدند که استفاده از مسیرهای جدید در منطقه قطب شمال میتواند زمان و هزینه حمل کالاها را بهطور چشمگیری کاهش دهد. این موضوع میتواند در بلندمدت منجر به افزایش سهم چین و روسیه در بازارهای جهانی و تغییر در توازن تجاری بینالمللی شود.
چین از سال ۲۰۱۸ با انتشار یک سند راهبردی، سیاست خود برای حضور فعال در حکمرانی قطب شمال را مشخص کرده است. این سند که تحت عنوان «ابتکار راه ابریشم قطبی» شناخته میشود، اهدافی همچون توسعه تحقیقات علمی، گسترش تجارت دریایی و سرمایهگذاری در زیرساختهای قطبی را دنبال میکند.
در چارچوب این سیاست، چین تاکنون بیش از ۹۰ میلیارد دلار در پروژههای مختلف منطقه قطب شمال سرمایهگذاری کرده است. این اقدامات نشاندهنده عزم جدی پکن برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی در آینده تجارت دریایی جهان است.
ایران نیز بهدلیل موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه خود، میتواند از تحولات جدید در مسیرهای حملونقل جهانی بهرهمند شود. قرار گرفتن در تلاقی دو کریدور استراتژیک شمال–جنوب و شرق–غرب، این امکان را برای کشور فراهم کرده است تا به هاب ترانزیتی اوراسیا تبدیل شود.
کریدور حملونقل بینالمللی شمال–جنوب (INSTC) که ایران را به کشورهای هند، روسیه و آسیای مرکزی متصل میکند، میتواند نقش مکملی برای مسیرهای جدید در قطب شمال ایفا کند. این کریدور قابلیت آن را دارد که دو مسیر اصلی تجارت جهانی، یعنی کانال سوئز و مسیر قطب شمال را از طریق قلمرو ایران به یکدیگر پیوند دهد.
در همین زمینه، حسن کریمنیا، کارشناس حوزه حملونقل و ترانزیت، اظهار داشت: «با تقویت کریدور شمال–جنوب، امکان اتصال مسیرهای تجاری کانال سوئز و قطب شمال به موقعیت جغرافیایی ایران فراهم میشود. این امر به توسعه ترانزیت بینالمللی و ایجاد فرصتهای جدید در تجارت جهانی کمک خواهد کرد.»
وی افزود: «افزایش ظرفیت حمل و ترانزیت از طریق خاک ایران، میتواند باعث ارتقاء جایگاه اقتصادی کشور در سطح منطقهای و جهانی شود و موقعیت راهبردی ایران را در مبادلات چندجانبه تقویت کند.»
هرچند در حال حاضر حجم تجارت در مسیر قطب شمال به اندازه مسیر کانال سوئز نیست، اما روند رشد آن در سالهای اخیر بسیار قابل توجه بوده است. پیشبینیها نشان میدهد که تا سال ۲۰۳۵، ظرفیت حمل بار در این مسیر به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.
این رشد میتواند تغییرات بزرگی در زنجیره تأمین جهانی ایجاد کند و وابستگی برخی کشورها به مسیرهای سنتی را کاهش دهد. با توجه به شرایط اقلیمی و تحولات ژئوپلیتیکی، کشورهایی مانند چین و روسیه در تلاشند که نقشآفرینی بیشتری در ساختار تجارت جهانی داشته باشند.
در همین حال، افزایش همکاریهای چین و روسیه در منطقه قطب شمال موجب نگرانی برخی کشورها از جمله کانادا، دانمارک و نروژ شده است. این کشورها نسبت به پیامدهای سیاسی، اقتصادی و زیستمحیطی توسعه مسیرهای قطبی هشدار دادهاند.
برخی تحلیلگران معتقدند که رقابت ژئوپلیتیکی در منطقه قطب شمال وارد مرحله تازهای شده و ممکن است در آینده به تنشهای جدیدی در حوزه حکمرانی دریایی و تقسیم منابع منجر شود.
با این حال، بهنظر میرسد که چین و روسیه با برنامهریزی دقیق و سرمایهگذاری گسترده در حوزه زیرساخت و حملونقل دریایی، مصمم هستند مسیرهای جدید تجاری از جمله مسیر قطب شمال را به یکی از شریانهای اصلی تجارت جهانی در دهه آینده تبدیل کنند.
