زادروز مافئو پانتالئونی؛ اقتصاددانی که سازوکار مالیات را بازخوانی کرد
مافئو پانتالئونی در ۲ ژوئیه ۱۸۵۷ در فراسکاتی ایتالیا متولد شد؛ اقتصاددانی که نام او با گسترش اقتصاد نئوکلاسیک، نظریه مالیات و شکلگیری سنت ایتالیایی مالیه عمومی پیوند خورده است. او در دورهای فعالیت علمی خود را آغاز کرد که اقتصاد اروپا از چارچوبهای کلاسیک به سوی تحلیل مطلوبیت نهایی، انتخاب فردی و بررسی دقیقتر سازوکار قیمت حرکت میکرد. پانتالئونی از نخستین اقتصاددانان ایتالیایی بود که ابزارهای حاشیهگرایی را برای بررسی مالیات، مخارج عمومی و تصمیمهای مالی دولت به کار گرفت.
از تحصیل حقوق تا ورود به اقتصاد
او بخشی از آموزش کلاسیک خود را در پوتسدام گذراند و سپس در دانشگاه رم حقوق خواند. آشنایی با آثار ویلیام استنلی جونز و نظریه مطلوبیت نهایی، مسیر علمی او را به اقتصاد کشاند. رساله دانشگاهی پانتالئونی درباره انتقال مالیاتها بود؛ موضوعی که در آن زمان هنوز چارچوب تحلیلی منسجمی نداشت. این رساله پس از بازنویسی در سال ۱۸۸۲ با عنوان «نظریه انتقال مالیاتها» منتشر شد. او تدریس را از دهه ۱۸۸۰ آغاز کرد و سرانجام از سال تحصیلی ۱۹۰۱ تا پایان عمر در دانشگاه رم اقتصاد سیاسی تدریس کرد.
انتقال بار مالیاتی و پرداختکننده واقعی مالیات
مهمترین بخش میراث پانتالئونی به بررسی انتقال بار مالیاتی مربوط میشود. قانون مشخص میکند چه فرد یا بنگاهی مالیات را به دولت میپردازد، اما پرداختکننده قانونی همیشه تحملکننده نهایی هزینه نیست. مالیاتی که از تولیدکننده دریافت میشود ممکن است از طریق افزایش قیمت به مصرفکننده منتقل شود، دستمزد نیروی کار را کاهش دهد یا بازده سرمایه را تحت تاثیر قرار دهد. پانتالئونی نشان داد که نتیجه نهایی به ساختار بازار، کشش عرضه و تقاضا، قدرت چانهزنی و امکان جابهجایی سرمایه و نیروی کار وابسته است.
اهمیت این نگاه در آن است که ارزیابی یک مالیات تنها با مشاهده نرخ قانونی کامل نمیشود. برای سنجش اثر اقتصادی باید مشخص شود هزینه واقعی در نهایت بر دوش کدام گروه قرار میگیرد. این مسئله امروز نیز در تحلیل مالیات بر مصرف، مالیات شرکتها، عوارض واردات، مالیات بر حقوق و مالیاتهای زیستمحیطی کاربرد دارد. پژوهش پانتالئونی از این جهت بخشی از مسیر تاریخی شکلگیری مفهوم «اصابت مالیاتی» و بررسی توزیع واقعی بار مالیات محسوب میشود.
مالیه عمومی و توزیع مخارج دولت
پانتالئونی در سال ۱۸۸۳ مقالهای مهم درباره توزیع مخارج عمومی منتشر کرد. او پدیدههای مالی دولت را صرفا موضوعی حقوقی یا حسابداری نمیدانست و میخواست آنها را با منطق اقتصادی توضیح دهد. از نگاه او، تصمیم درباره هزینههای عمومی باید با مطلوبیت خدمات عمومی، محدودیت منابع و ترجیحات افراد جامعه ارتباط داشته باشد. این رویکرد، مالیه عمومی را به تحلیل انتخاب و تخصیص منابع نزدیک کرد و به شکلگیری سنتی کمک کرد که بعدها با عنوان علم مالیه ایتالیایی شناخته شد.
در این چارچوب، بودجه دولت فقط فهرستی از درآمدها و هزینهها نیست، بلکه نتیجه انتخاب میان نیازهای رقیب و منابع محدود است. پرسش اصلی این است که منابع عمومی چگونه میان خدمات مختلف توزیع شوند و هزینه آنها بر عهده چه کسانی قرار گیرد. همین تاکید بر رابطه میان انتخاب فردی، مالیات و تصمیم جمعی بعدها در اقتصاد بخش عمومی و نظریه انتخاب عمومی اهمیت یافت. جیمز بوکانان نیز هنگام معرفی سنت ایتالیایی مالیه عمومی، به آثار اولیه پانتالئونی و آنتونیو د ویتی د مارکو توجه کرد.
اقتصاد محض و گسترش حاشیهگرایی در ایتالیا
کتاب «اصول اقتصاد محض» که در سال ۱۸۸۹ به زبان ایتالیایی منتشر شد، شناختهشدهترین اثر نظری پانتالئونی است. ترجمه انگلیسی آن نیز در سال ۱۸۹۸ با عنوان «اقتصاد محض» در لندن انتشار یافت. او در این کتاب مفاهیمی مانند مطلوبیت، ارزش، انتخاب اقتصادی و تعادل را در قالبی فشرده توضیح داد. این اثر در معرفی اقتصاد حاشیهگرایی به فضای علمی ایتالیا نقش داشت و بر آشنایی ویلفردو پارتو با اقتصاد جدید نیز اثر گذاشت.
پانتالئونی قیمت و ارزش کالاها را تنها نتیجه هزینه تولید نمیدانست و بر نقش کمیابی، ترجیحات مصرفکننده و مطلوبیت نهایی تاکید میکرد. این نگاه، اقتصاد ایتالیا را به جریان انقلاب حاشیهای در اروپا متصل کرد. با این حال، مطالعات بعدی او از نظریه محض فراتر رفت و موضوعاتی مانند نهادها، تاریخ اقتصادی، پویایی قیمتها و ارتباط اقتصاد با ساختارهای اجتماعی را نیز در بر گرفت.
مجله اقتصادی و شکلگیری یک جریان علمی
پانتالئونی در سال ۱۸۹۰ همراه با آنتونیو د ویتی د مارکو و اوگو ماتزولا، مجله «جورناله دلی اکونومیستی» را در اختیار گرفت. این نشریه به یکی از پایگاههای اصلی انتشار نظریههای جدید اقتصادی در ایتالیا تبدیل شد و مقالههایی درباره اقتصاد محض، مالیه عمومی، آمار، تجارت و سیاستگذاری اقتصادی منتشر کرد. فعالیت مجله به گسترش ارتباط میان اقتصاددانان ایتالیایی و پژوهشگران سایر کشورهای اروپایی کمک کرد.
اهمیت پانتالئونی تنها در ارائه چند نظریه مستقل خلاصه نمیشود. او در انتقال اقتصاد نئوکلاسیک به ایتالیا، توسعه تحلیل مالیات و تبدیل مالیه عمومی به شاخهای تحلیلی از علم اقتصاد سهم داشت. آثارش نشان دادند که برای فهم درآمد و هزینه دولت باید رفتار بازار، واکنش بنگاهها و خانوارها و توزیع واقعی منافع و هزینهها همزمان بررسی شوند. این میراث سبب شده است نام او در تاریخ اندیشه اقتصادی، به ویژه در بحث مالیات، مخارج عمومی و اقتصاد بخش عمومی، جایگاهی قابل توجه داشته باشد.
مافئو پانتالئونی در ۲۹ اکتبر ۱۹۲۴ در میلان درگذشت. با گذشت بیش از یک قرن از انتشار نخستین آثارش، پرسشهایی که او درباره انتقال مالیات، توزیع هزینههای عمومی و رابطه انتخاب فردی با بودجه دولت مطرح کرد، همچنان در مباحث اقتصادی معاصر دیده میشوند. مطالعه آثار او برای شناخت ریشههای اقتصاد نئوکلاسیک ایتالیا و تحول مالیه عمومی، بخش مهمی از تاریخ اندیشه اقتصادی اروپا به شمار میرود.
