مصرف بنزین در مسیر سیاست تازه خرید سهمیه انرژی قرار گرفت
اظهارات تازه اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان بهینه سازی و مدیریت راهبردی انرژی، بار دیگر موضوع مصرف بنزین و شیوه کنترل تقاضا در بازار انرژی ایران را به محور گفت و گوهای اقتصادی تبدیل کرد. او در نشست فعالان اقتصادی اصفهان اعلام کرد که اصلاح سریع قیمت انرژی در وضعیت فعلی اقتصاد ایران عملیاتی نیست و دولت برای کاهش مصرف باید به جای فشار مستقیم بر قیمتها، سازوکاری طراحی کند که صرفه جویی خانوارها و مصرف کنندگان را به منفعت مالی قابل پرداخت تبدیل کند.
بر پایه توضیحات مطرح شده در این نشست، نگاه تازه دولت بر این اصل استوار است که مصرف کننده تنها با دستور و توصیه از مصرف بیشتر فاصله نمیگیرد، مگر آنکه کاهش مصرف برای او بازده مالی قابل لمس داشته باشد. سقاب اصفهانی این مدل را نوعی جابه جایی از سیاست قیمت گذاری مستقیم به سیاست انتفاع از مصرف نکردن توصیف کرد و گفت اگر فردی سهم مشخصی از انرژی را مصرف نکند، امکان خرید آن سهم از سوی دولت میتواند به یک مشوق اقتصادی تبدیل شود.
اصلاح قیمت انرژی فعلا مسیر اصلی دولت نیست
در اقتصاد انرژی، واقعی سازی قیمتها یکی از ابزارهای شناخته شده برای کنترل مصرف و افزایش بهره وری است، اما اجرای آن در ایران همواره با ملاحظات معیشتی و تورمی همراه بوده است. معاون رئیس جمهور نیز در همین چارچوب تاکید کرد که منطقی کردن سریع قیمتها در شرایط کنونی اقتصاد کشور امکان پذیر نیست. به همین دلیل، سیاست پیشنهادی فعلی بیشتر بر ایجاد منفعت برای مصرف کمتر متمرکز است تا فشار مستقیم بر هزینه خانوارها و کسب و کارها.
این رویکرد از منظر اقتصادی به معنای استفاده از انگیزه مالی به جای افزایش ناگهانی قیمت است. در چنین مدلی، هر خانوار یا دارنده سهمیه انرژی میتواند میان مصرف کامل سهم خود یا فروش بخش مصرف نشده آن انتخاب کند. اگر این سازوکار با زیرساخت شفاف، سامانه قابل رصد و تسویه منظم اجرا شود، کاهش مصرف میتواند به منبع درآمدی کوچک اما فراگیر برای گروهی از مصرف کنندگان تبدیل شود و هم زمان فشار تقاضا بر شبکه سوخت را کاهش دهد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که آمارهای رسمی از سطح بالای تقاضای بنزین در کشور خبر میدهد. گزارشهای حوزه نفت نشان دادهاند که مصرف روزانه بنزین در دورههایی از سال از مرزهای معمول عبور کرده و در ایام پرتردد، رشد محسوسی را تجربه کرده است. وزارت نفت نیز در گزارش مربوط به نوروز از افزایش هشت درصدی مصرف بنزین نسبت به مدت مشابه سال قبل خبر داده بود؛ رقمی که نشان میدهد مدیریت مصرف فقط یک توصیه عمومی نیست، بلکه به یک مسئله عملیاتی در بخش انرژی تبدیل شده است.
تمرکز مصرف بنزین در کلانشهرها زیر ذره بین
یکی از نکات مهم سخنان سقاب اصفهانی، سهم بالای کلانشهرها از مصرف سوخت بود. او اعلام کرد حدود ۴۰ درصد بنزین کشور در پنج کلانشهر بزرگ از جمله تهران، اصفهان، مشهد، تبریز و شیراز مصرف میشود. این نسبت، از نگاه سیاست گذار انرژی، نشان میدهد که مسئله فقط مقدار کل مصرف نیست، بلکه توزیع جغرافیایی مصرف نیز اهمیت دارد. تمرکز بالای مصرف در چند شهر، هزینه تامین، حمل، ذخیره سازی و مدیریت شبکه توزیع را افزایش میدهد و برنامه ریزی منطقه ای را ضروری تر میکند.
بر همین اساس، بخشی از سیاست جدید میتواند به تغییر قواعد تخصیص سوخت و طراحی مشوقهای استانی مربوط شود. فعالان اقتصادی اصفهان در این نشست به عنوان یکی از حلقههای مشورت برای اصلاح الگوی مصرف معرفی شدند، زیرا بخش خصوصی در حوزه حمل و نقل، خدمات، صنعت و توزیع میتواند اثر مستقیم بر تقاضای انرژی داشته باشد. هرچقدر تصمیمها از سطح عمومی و یکسان فاصله بگیرد و بر الگوی مصرف هر استان منطبق شود، امکان کنترل دقیق تر تقاضا افزایش مییابد.
در کنار سیاستهای تشویقی، مسئله بهره وری ناوگان حمل و نقل نیز در تحلیل مصرف بنزین نقش جدی دارد. فرسودگی خودروها، کیفیت پایین بخشی از ناوگان و مصرف بالاتر از استاندارد، باعث میشود حتی در صورت ثابت بودن تعداد سفرها، تقاضای سوخت در سطح بالایی باقی بماند. از این زاویه، خرید سهمیه مصرف نشده تنها یک ابزار کوتاه مدت محسوب میشود و برای اثرگذاری پایدار باید با نوسازی ناوگان، توسعه حمل و نقل عمومی، مدیریت سفرهای شهری و پایش دقیق کارتهای سوخت همراه شود.
شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران نیز در هفتههای اخیر بر ظرفیت صرفه جویی روزانه بنزین با همراهی مردم تاکید کرده است. طرحهایی از این جنس زمانی اثر اقتصادی بیشتری خواهند داشت که میزان صرفه جویی، نحوه محاسبه سهم افراد، قیمت خرید سهم مصرف نشده و زمان پرداخت منافع به صورت شفاف اعلام شود. در غیر این صورت، انگیزه مصرف کننده برای ورود به مدل تازه محدود میماند و سیاست پیشنهادی نمیتواند جایگزین قابل اتکایی برای اصلاح مستقیم قیمت انرژی باشد.
با وجود طرح دوباره موضوع قیمت بنزین در فضای عمومی، اظهارات معاون رئیس جمهور بیش از آنکه نشانه تصمیم فوری برای افزایش قیمت باشد، بر تغییر شیوه مدیریت تقاضا تاکید دارد. در این چارچوب، مصرف بنزین به جای آنکه فقط از مسیر نرخ گذاری کنترل شود، از مسیر ایجاد حق اقتصادی برای مصرف نکردن دنبال میشود؛ مدلی که موفقیت آن به دقت اجرا، اعتماد عمومی، دسترسی عادلانه به سهمیه و توان دولت در خرید منظم صرفه جوییها وابسته است.
