جِین هامفریز؛ اقتصاددانِ تاریخمحور و صدای فراموششدگان انقلاب صنعتی
جِین هامفریز (Jane Humphries)، متولد ۱۹۴۸، از برجستهترین اقتصاددانان و تاریخنگاران اقتصادی در عصر معاصر است؛ پژوهشگری که با نگاهی موشکافانه تلاش کرده نشان دهد پشت آمارهای کلان اقتصادی، زندگی واقعی انسانهایی قرار دارد که اغلب صدایشان در تاریخ شنیده نشده است. او با تمرکز بر اقتصاد کار، تاریخ خانواده و نقش زنان و کودکان در شکلدهی به بازار کارِ دوران انقلاب صنعتی، توانسته روایت غالبِ توسعه اقتصادی را به چالش بکشد و از زاویهای انسانیتر به پدیدههای اقتصادی بنگرد.
اگر معمولاً تاریخ اقتصادی را صرفاً تاریخِ رشد، تولید و پیشرفت میدانیم، هامفریز به ما یادآوری میکند که این پیشرفتها روی شانه افرادی بنا شدهاند که سهمشان در داستان رسمی اقتصاد کمرنگ دیده شده؛ کارگرانی که صبح زود در تاریکی راهی کارخانه میشدند، زنان خانهداری که کارشان در آمار ملی دیده نمیشد، و کودکانی که آیندهشان با چرخهای صنعت در هم تنیده شد.
به همین دلیل نام جین هامفریز را در کنار اندیشمندانی میگذارند که توانستند «اقتصاد» را از سطح تئوریهای کلان به ریزبافت زندگی اجتماعی پیوند بزنند.
زندگی علمی و مسیر فکری
هامفریز تحصیلات خود را در رشته اقتصاد به پایان رساند و بعدها در دانشگاه آکسفورد به مقام استادی رسید. در دانشگاههای معتبر دیگر مانند کمبریج و لندن نیز تدریس کرده و عضو آکادمی بریتانیا بوده است.
مسیر پژوهشی او در تقاطع میان تاریخ اقتصادی، اقتصاد کار و اقتصاد خانواده شکل گرفت. به بیان ساده، او بهجای تحلیلهای کلی درباره انقلاب صنعتی، سراغ دادههایی رفت که کمتر دیده شده بود:
خاطرات، زندگینامهها، گزارشهای خانوادگی و روایتهای شخصی کارگران.
این روش او را از اقتصاددانان کلاسیک جدا میکرد؛ زیرا برخلاف تفسیرهای رایج که انقلاب صنعتی را دورهای پر از رشد و بهبود رفاه میدانستند، هامفریز نشان داد که بخش بزرگی از جامعه – بهویژه زنان و کودکان – هزینههای سنگینی بابت این گذار تاریخی پرداختند.
تمرکز پژوهشی؛ اقتصاد کار و خانواده
برای همنشینی با ذهن کنجکاو هامفریز باید بپذیریم که کار اقتصادی فقط در کارخانه یا بازار رخ نمیدهد. خانواده نیز یک واحد تولیدی و تصمیمگیر اقتصادی است.
در نگاه او، نهاد خانواده نقش مهمی در گردش اقتصاد کلان دارد و میتواند بقا یا سقوط اقتصادی را تعیین کند.
او توضیح میدهد که در دوران انقلاب صنعتی، ساختار خانوادهها تعیین میکرد که چه کسی کار کند، چه زمانی کودکان وارد بازار کار شوند و چگونه درآمد محدود میان اعضا تقسیم گردد. بنابراین، تحلیل اقتصادی بدون توجه به تصمیمات خانوادگی، ناقص خواهد بود.
از دیدگاه او، خانواده یک واکنشگر اقتصادی هوشمند است؛ نهادی که تلاش میکند با وجود فشارهای بیرونی، بقا و امنیت اعضا را تضمین کند. اما گاهی همین سازوکار بقا، به کار اجباری کودکان یا فشار بیشازحد بر زنان منتهی میشد.
کودکان در اقتصاد صنعتی؛ روایت دومرحلهای
موضوع کار کودکان یکی از برجستهترین محورهای پژوهشی هامفریز است.
در کتاب مشهورش Childhood and Child Labour in the British Industrial Revolution او با جمعآوری هزاران خاطره و روایت از زندگینامههای کارگران – بهجای تکیه صرف بر دادههای رسمی – تصویری عمیق و چندلایه ارائه میکند.
روایت او دو مرحله دارد:
مرحله اول:
روند صنعتیشدن موجب افزایش تقاضا برای نیروی کار ارزان شد. خانوادهها نیز که در شرایط سخت اقتصادی قرار داشتند، ناگزیر کودکان خود را روانه کارخانهها، معادن و کارگاهها کردند.
مرحله دوم:
اگرچه دستاوردهای صنعتی در بلندمدت رفاه جامعه را بالا برد، اما فداکاری نسلهای اولیه – خصوصاً کودکان – در روایتهای رایج توسعه به حاشیه رفته است. هامفریز تلاش کرد این روایت پنهان را بازیابی کند.
او میگوید،
«هر کودکِ کارخانهای، سندی از هزینه پنهان توسعه اقتصادی است.»
این نگاه جریان اصلی اقتصاد را به چالش میکشد و به ما یادآوری میکند که شاخصهای کمی همیشه گویای داستان کامل نیستند.
اقتصاد زنان و کار نامرئی
یکی دیگر از حوزههای پژوهشی مهم هامفریز، کار نامرئی زنان است.
وقتی درباره اقتصاد صحبت میکنیم، اغلب به فعالیتهایی فکر میکنیم که پول تولید میکند؛ اما کارهای خانهداری، مراقبت از کودک، نگهداری از سالمندان و فعالیتهای داوطلبانه نیز ارزش اقتصادی بالایی دارند، فقط در آمار دیده نمیشوند.
هامفریز تأکید میکند که نظام اقتصادی سنتی، کار زنان را در محاسبات ارزشگذاریِ رسمی نادیده گرفته است. او نشان میدهد که بدون نیروی مراقبتی و حمایتی زنان، اقتصاد صنعتی نمیتوانست پایدار بماند.
این دیدگاه امروزه بهویژه در بحث اقتصاد مراقبت (Care Economy) جایگاه مهمی پیدا کرده است.
روششناسی؛ تاریخ از چشم مردم عادی
یکی از نوآوریهای جادویی هامفریز در روش تحقیق بود:
او به جای تکیه بر منابع رسمی، به سراغ خاطرات و زندگینامههای کارگران رفت.
این متون که اغلب ساده و شخصی هستند، اطلاعاتی غنی درباره شرایط واقعی زندگی، باورها و استراتژیهای بقا در خانوادههای کارگری ارائه میدهند.
او از آمیزهای از روش تاریخی، روایتخوانی و تحلیل آماری استفاده کرد تا دادههای پراکنده را کنار هم بچیند و تصویر تازهای از تاریخ اقتصادی بسازد. به بیان دیگر، او «تاریخ پاییندستی» را وارد تحلیل کلان کرد؛ تاریخی که از دل زندگی روزمره مردم بیرون میآید.
اهمیت اقتصادی دیدگاههای هامفریز
اهمیت کار هامفریز برای اقتصاد امروز در سه نقطه نهفته است:
- بازتعریف مفهوم رفاه
او نشان میدهد رشد اقتصادی بدون توجه به توزیع هزینهها، تصویر دقیقی از رفاه ارائه نمیدهد. - نقش خانواده
تحلیل بازار کار بدون توجه به تصمیمات خانوادگی ناقص است. خانواده نه فقط مصرفکننده بلکه تولیدکننده و تخصیصدهنده منابع است. - اقتصاد انسانی
او اقتصاد را از پشت شیشه مات آمار بیرون میکشد و به زندگی واقعی پیوند میزند.
به همین دلیل پژوهشهایش برای اقتصاددانان، جامعهشناسان، تاریخدانان و سیاستگذاران اهمیت دارد. سیاست اجتماعی و رفاهی بدون توجه به این روایتها نمیتواند کارآمد باشد.
آثار و دستاوردها
مهمترین اثر او
Childhood and Child Labour in the British Industrial Revolution
که برنده جایزههای متعدد شد و یکی از منابع اصلی برای مطالعه تاریخ کار در دوران صنعتی به شمار میرود.
او دهها مقاله و کتاب درباره تاریخ کار، اقتصاد زنان، خانواده و توسعه صنعتی منتشر کرده و یکی از صدای مهم پژوهشگران اقتصاد تاریخی در جهان محسوب میشود.
میراث فکری
میراث فکری هامفریز، دعوت به دیدن «انسان پشت عدد» است.
او یادآوری میکند رشد اقتصادی اگرچه ضروری است، اما باید هزینههای انسانیاش نیز دیده شود. امروز بسیاری از پژوهشگران اقتصاد کار، اقتصاد خانواده و اقتصاد مراقبت، راه او را ادامه میدهند.
پژوهشهای او به سیاستگذاران هشدار میدهد که
هرگونه اصلاح اقتصادی باید با درک واقعیتهای زندگی خانوادگی، شرایط کار کودکان و نقش نامرئی زنان انجام شود؛ زیرا اینها ستونهای پنهان اقتصاد هستند.
جمعبندی
جِین هامفریز تاریخدانِ اقتصاد است، اما بیش از تاریخ گذشته، به آیندهای عادلانهتر فکر میکند.
پژوهشهای او ما را وادار میکند پشت روایت شکوهمند «پیشرفت اقتصادی» مکث کنیم و بپرسیم:
رشد برای چه کسی و به چه قیمتی؟
او با ترکیب ظریف دادههای تاریخی و تحلیل اقتصادی، نشان میدهد اقتصاد فقط درباره اعداد و کارخانهها نیست؛ درباره خانوادهها، کودکان، زنان و انسانهایی است که بار اصلی توسعه بر دوش آنهاست.
روایت هامفریز یادآور یک نکته بنیادین است:
توسعه پایدار، توسعهای است که صدای همه را بشنود.
