تجارت آزاد ایران و اوراسیا با رشد تازه مبادلات همراه شد
گزارش عملکرد نخستین سال اجرای تجارت آزاد ایران و اوراسیا نشان میدهد این مسیر تجاری، در شرایطی که تجارت خارجی کشور با فشارهای هزینهای و افت نسبی تراز روبهرو بوده، توانسته روندی متفاوت ثبت کند. محمدعلی دهقاندهنوی، رییس سازمان توسعه تجارت ایران، در نشست سالگرد اجرایی شدن موافقتنامه تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا اعلام کرد حجم مبادلات ایران با پنج کشور عضو این اتحادیه در یک سال گذشته ۲۲ درصد رشد داشته است. به گفته او، این افزایش در دورهای به دست آمده که بخش مهمی از تجارت خارجی کشور با محدودیتهای عملیاتی، مالی، حملونقلی و مقرراتی مواجه بوده و همین موضوع اهمیت عملکرد بازار اوراسیا را برای صادرکنندگان و واردکنندگان ایرانی بیشتر کرده است.
موافقتنامه تجارت آزاد ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرا شد. این توافق جایگزین تجربه محدودتر تجارت ترجیحی شد و دامنه گستردهتری از کالاها، رویهها و همکاریهای اجرایی را در بر گرفت. بر اساس اعلام مقامهای تجاری، حدود ۸۷ درصد اقلام کالایی در تجارت میان ایران و اعضای اتحادیه مشمول حذف یا کاهش جدی تعرفه شدهاند. اعضای این اتحادیه شامل روسیه، قزاقستان، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان هستند و بازار آنها به دلیل نیاز وارداتی در بخشهایی مانند محصولات کشاورزی، مواد غذایی، مصالح، تجهیزات صنعتی و کالاهای مصرفی، برای صادرات غیرنفتی ایران اهمیت دارد.
تعرفههای کمتر و مسیر تازه برای صادرات غیرنفتی
دهقاندهنوی با اشاره به سابقه طولانی تلاش ایران برای حضور در نظامهای گستردهتر تجاری گفت توافق با اوراسیا، اگرچه در مقیاس منطقهای اجرا میشود، از نظر شمول کالایی و قواعد اجرایی یک تجربه مهم برای تجارت آزاد به شمار میرود. در این چارچوب، کاهش دیوارهای تعرفهای میتواند قیمت تمام شده کالای ایرانی را در بازار مقصد رقابتیتر کند و برای واردات مواد اولیه یا کالاهای واسطهای نیز هزینه دسترسی را پایین بیاورد. با این حال مقامهای سازمان توسعه تجارت تاکید کردهاند که استفاده کامل از این مزیت، فقط با حذف تعرفه محقق نمیشود و فعالان اقتصادی باید قواعد مبدا، استانداردهای فنی، الزامات بهداشتی و شیوه صدور اسناد تجاری را دقیقتر دنبال کنند.
در گزارشهای اجرایی مربوط به این موافقتنامه، همکاری میان سازمان توسعه تجارت، گمرک جمهوری اسلامی ایران، وزارت امور خارجه، اتاق بازرگانی ایران، سازمان ملی استاندارد، سازمان دامپزشکی، سازمان حفظ نباتات و سازمان غذا و دارو از عوامل اثرگذار در پیشبرد توافق معرفی شده است. اتاق ایران نیز در ماههای گذشته با توجه به نقش خود در صدور گواهی مبدا، هماهنگیهایی برای استفاده فعالان اقتصادی از امتیازهای تعرفهای انجام داده است. همچنین راهاندازی سامانه جدید گواهی مبدا در چارچوب توافق اوراسیا از اقدامهایی است که میتواند فرآیند بهرهمندی از ترجیحات تجاری را برای صادرکنندگان سادهتر کند.
یکی از محورهای مهم در سال نخست اجرا، اتصال و هماهنگی گمرکی میان طرفین بوده است. به گفته رییس سازمان توسعه تجارت، ارتباط گمرکات دو طرف دستاوردی قابل توجه محسوب میشود، اما ظرفیت فنی بیشتری برای تبادل الکترونیکی دادهها، کاهش توقف کالا در مرز و کوتاه شدن زمان ترخیص وجود دارد. فعالان تجاری نیز در تجارت با اوراسیا، علاوه بر قیمت و تعرفه، با موضوعاتی مانند مسیرهای حمل، بیمه، دریافت مجوزهای استاندارد، زمانبندی ارسال کالا و شناخت شبکه توزیع در کشور مقصد روبهرو هستند.
چالش موانع غیرتعرفهای پس از رشد ۲۲ درصدی مبادلات
بر اساس توضیحات دهقاندهنوی، نقطه تمرکز در مرحله بعدی اجرای توافق از تعرفه به سمت موانع غیرتعرفهای حرکت کرده است. این موانع میتواند شامل تفاوت استانداردها، طولانی شدن بررسیهای فنی، پیچیدگی گواهیهای بهداشتی، ناهماهنگی در تشریفات اداری یا محدودیتهای حملونقلی باشد. به همین دلیل، سازمان توسعه تجارت همسانسازی استانداردها و نزدیک کردن پروتکلهای کیفی را از اولویتهای همکاری با طرفهای اوراسیایی میداند. در بخش کالاهای کشاورزی و غذایی، هماهنگی میان نهادهای بهداشتی و نظارتی اهمیت بیشتری دارد، زیرا تاخیر در صدور مجوز یا اختلاف در معیارهای کنترل کیفی میتواند هزینه صادرکننده را افزایش دهد.
گزارشهای رسمی نشان میدهد اجرای موافقتنامه فقط به کاهش تعرفه محدود نبوده و موضوعاتی مانند قواعد مبدا، تسهیل تجارت، رویههای گمرکی، همکاریهای بخشی، استانداردها و برنامههای آموزشی برای فعالان اقتصادی را هم شامل شده است. در یک سال گذشته، نشستهای آموزشی و ترویجی در استانها برگزار شده تا تولیدکنندگان، صادرکنندگان و واردکنندگان با شیوه استفاده از امتیازهای توافق آشنا شوند. در همین دوره، کارگروههای تخصصی در حوزه تجارت، استاندارد و گمرک نیز برای بررسی مشکلات اجرایی و پیگیری نقشه راه همکاریهای سه ساله تشکیل شدهاند.
ظرفیت مبادله با اوراسیا برای ایران فقط به صادرات کالاهای آماده محدود نیست. مکمل بودن برخی نیازهای وارداتی و صادراتی میان دو طرف، امکان تعریف پروژههای مشترک، تامین مواد اولیه، توسعه زنجیره تامین و حضور هدفمندتر شرکتهای ایرانی در نمایشگاهها و هیئتهای تجاری را افزایش میدهد. مقامهای سازمان توسعه تجارت اعلام کردهاند که اعزام هیئتهای تجاری، حضور در نمایشگاههای تخصصی، تقویت کریدورهای ترانزیتی، توسعه ارتباطات الکترونیکی و کاهش محدودیتهای اداری، محورهای اصلی ادامه مسیر خواهد بود. با ثبت رشد ۲۲ درصدی مبادلات، تمرکز دستگاههای اجرایی بر کاهش اصطکاکهای عملیاتی و استفاده بیشتر از ظرفیت بازارهای روسیه، قزاقستان، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان قرار گرفته است.
