واسطه‌های اماراتی بازیگر اصلی تجارت غلات ایران با روسیه
گزارش‌های منتشرشده از وضعیت تجارت خارجی نشان می‌دهد بخش عمده واردات غلات و نهاده‌های دامی ایران از روسیه، از طریق شرکت‌های واسطه مستقر در امارات، ترکیه و برخی کشورهای دیگر انجام می‌شود. این روند نشان‌دهنده نقش پررنگ مسیرهای غیرمستقیم و ارزهای واسط در تأمین کالاهای اساسی کشور است.
بر اساس آمارهای تجاری، ایران طی پنج سال گذشته به‌طور متوسط سالانه حدود سه میلیارد دلار انواع کالاهای اساسی از روسیه وارد کرده است. این اقلام شامل جو، ذرت دامی، گندم و روغن آفتابگردان بوده و بخش مهمی از نیازهای مصرفی و تولیدی کشور را تشکیل می‌دهند.
گزارش‌ها نشان می‌دهد با وجود مطرح شدن برنامه‌هایی برای استفاده از ارزهای ملی در مبادلات ایران و روسیه، بخش قابل توجهی از پرداخت‌ها همچنان از طریق ارزهای واسط انجام می‌شود. طبق بررسی‌ها، حدود ۸۷ درصد ارزش دلاری واردات کالای اساسی ایران از روسیه از طریق شرکت‌های واسطه در امارات، ترکیه و سایر کشورها و با ارزهایی مانند درهم و یورو تسویه شده است.
این ساختار پرداخت نشان می‌دهد بخش زیادی از واردات کالاهای اساسی از مسیرهای غیرمستقیم و شبکه‌های واسطه‌ای انجام می‌شود. در چنین مدلی، شرکت‌های ثبت‌شده در کشورهای ثالث نقش انتقال ارز، تسویه حساب و مدیریت فرآیندهای مالی را بر عهده دارند.
آمارهای مربوط به سال ۱۴۰۳ نیز نشان می‌دهد ذرت دامی، جو، گندم و روغن آفتابگردان با مجموع حدود پنج میلیون تن و ارزش تقریبی ۲.۲ میلیارد دلار در صدر فهرست واردات ایران از روسیه قرار داشته‌اند. بر این اساس، ایران در سال‌های اخیر به یکی از واردکنندگان مهم نهاده‌های دامی روسیه تبدیل شده است.
بررسی فهرست شرکت‌های صادرکننده نشان می‌دهد بخش زیادی از شرکت‌هایی که از مبدأ روسیه به ایران صادرات داشته‌اند، در کشورهای امارات متحده عربی و ترکیه ثبت شده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد واردات غلات و نهاده‌های دامی کشور در بسیاری از موارد نه از مسیر خرید مستقیم، بلکه از طریق شبکه‌های واسطه‌ای انجام شده است.
در مقابل، تنها تعداد محدودی از صادرکنندگان بزرگ روسی به‌طور مستقیم با ایران تجارت داشته‌اند. از جمله این شرکت‌ها می‌توان به شرکت‌های بزرگ صادرات غلات روسیه اشاره کرد که سهم محدودی در تجارت مستقیم با ایران داشته‌اند. آمارها نشان می‌دهد طی پنج سال گذشته حدود ۱۶ درصد از کل واردات کالای اساسی ایران از روسیه به‌صورت مستقیم از شرکت‌های روسی خریداری شده است.
در سال‌های اخیر، مقامات دو کشور از افزایش سهم مبادلات با ارزهای ملی خبر داده‌اند. برخی مسئولان اعلام کرده‌اند بخش قابل توجهی از تجارت ایران و روسیه با ریال و روبل انجام می‌شود. با این حال، بررسی آمارهای تجاری نشان می‌دهد بخش عمده این ارقام مربوط به همان سهم محدود تجارت مستقیم است که در آمارهای رسمی ثبت می‌شود.
بر این اساس، حتی در صورت تسویه بخش عمده تجارت مستقیم با ارزهای ملی، سهم واقعی مبادلات ریالی–روبلی در کل واردات غلات و دانه‌های روغنی از روسیه همچنان محدود باقی می‌ماند و بخش اصلی مبادلات از طریق ارزهای واسط انجام می‌شود.
کارشناسان حوزه تجارت خارجی معتقدند یکی از دلایل اصلی استفاده از ارزهای واسط، محدودیت‌های بانکی و تحریم‌هاست. دسترسی محدود به شبکه‌های مالی بین‌المللی و کاهش امکان تسویه مستقیم، باعث شده شرکت‌های واسطه در کشورهای ثالث نقش پررنگی در انتقال ارز و تسویه معاملات داشته باشند.
در چنین شرایطی، شرکت‌های واسطه‌ای در کشورهایی مانند امارات و ترکیه به حلقه اصلی تسویه مالی و انتقال پول در تجارت غلات تبدیل شده‌اند. این شرکت‌ها با استفاده از شبکه‌های مالی و ارزی خود، امکان انجام مبادلات را فراهم می‌کنند.
بر اساس آمارهای اقتصادی، ایران سالانه بیش از ۱۲ میلیارد دلار ارز برای واردات کالاهای اساسی هزینه می‌کند که بخش عمده آن از محل درآمدهای نفتی تأمین می‌شود. در شرایط تحریمی، فرآیند فروش نفت، انتقال ارز و تسویه حساب با تأمین‌کنندگان خارجی از مسیرهای غیرمستقیم انجام می‌شود.
در این ساختار، بخش مهمی از نقل‌وانتقال‌های مالی از طریق شبکه‌های واسطه‌ای و سازوکارهای غیرمستقیم صورت می‌گیرد. این موضوع موجب شده نقش شرکت‌های واسطه و ارزهای ثالث در تجارت کالاهای اساسی کشور افزایش یابد.
گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد تمرکز تجارت غلات ایران با روسیه در شرکت‌های ثبت‌شده در کشورهای ثالث، نشان‌دهنده وابستگی بالای واردات کالاهای اساسی به مسیرهای غیرمستقیم است. این الگو در سال‌های اخیر به یکی از ویژگی‌های ساختار تجارت خارجی کشور تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش‌ها، ساختار فعلی واردات کالاهای اساسی از روسیه، به‌طور قابل توجهی متکی به شرکت‌های واسطه و ارزهای ثالث است و سهم تجارت مستقیم با شرکت‌های روسی همچنان محدود باقی مانده است. این روند در سال‌های اخیر به‌صورت مستمر ادامه داشته و در آمارهای تجاری نیز قابل مشاهده است.
