تحریم نفت روسیه و فشار تازه بر بازار جهانی انرژی

تحریم نفت روسیه به محور تازه بازار انرژی جهان تبدیل شد

اظهارات تازه مارات بردیف، سفیر ویژه وزارت خارجه روسیه در امور گروه بیست و اپک، بار دیگر پرونده تحریم نفت روسیه را در کانون توجه فعالان بازار انرژی قرار داد. این مقام روسی در گفت‌وگو با ریانووستی گفت مسکو و شرکای آن در گروه بیست اجازه نخواهند داد بازار جهانی انرژی زیر نفوذ یک‌جانبه واشنگتن قرار گیرد. او تاکید کرد که ریاست آمریکا بر گروه بیست از شعار وفور انرژی سخن می‌گوید، اما سیاست‌های عملی این کشور از نگاه روسیه با چنین هدفی همخوان نیست و به جای افزایش دسترسی کشورها به انرژی، به سمت تمرکز قدرت در زنجیره عرضه حرکت می‌کند.

بردیف اعلام کرد چند اقتصاد بزرگ عضو گروه بیست در رایزنی‌های غیرعلنی با طرف آمریکایی، پیامدهای محدودیت‌های نفتی و مالی علیه روسیه را برای اقتصاد جهانی توضیح داده‌اند. محور این رایزنی‌ها، نه جنبه‌های سیاسی، بلکه هزینه‌هایی است که محدود شدن عرضه، افزایش هزینه بیمه و حمل، تغییر مسیر نفتکش‌ها و رشد قیمت تمام‌شده انرژی برای واردکنندگان ایجاد می‌کند. به گفته او، این کشورها تلاش دارند واشنگتن را متقاعد کنند که استفاده گسترده از تحریم به عنوان ابزار فشار، ریسک‌های اقتصاد جهانی را بیشتر کرده و برنامه‌ریزی پالایشگاه‌ها، شرکت‌های کشتیرانی و واردکنندگان انرژی را دشوارتر می‌کند.

معافیت‌های نفتی و نگرانی بازار از کمبود عرضه

همزمان با این اظهارات، تصمیم‌های اخیر خزانه‌داری آمریکا نشان داد که بازار نفت همچنان نسبت به حذف سریع محموله‌های روسی حساس است. دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۲ مارس ۲۰۲۶ مجوز عمومی ۱۳۴ را صادر کرد که تحویل، فروش و تخلیه نفت خام و فرآورده‌های نفتی با مبدا روسیه را برای محموله‌هایی که تا همان تاریخ روی کشتی‌ها بارگیری شده بودند مجاز می‌کرد. پیش از آن نیز مجوز عمومی ۱۳۳ برای محموله‌های بارگیری شده تا ۵ مارس ۲۰۲۶ به مقصد هند صادر شده بود. در ادامه، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از تمدید ۳۰ روزه دسترسی برخی کشورها به نفت روسیه موجود در دریا خبر داد.

این معافیت‌ها از دید فعالان بازار، نشانه‌ای از وزن روسیه در موازنه عرضه جهانی است. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ماه مه ۲۰۲۶ اعلام کرد صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی روسیه در آوریل به حدود ۷ میلیون بشکه در روز رسید. بر اساس همین گزارش، درآمد صادراتی روسیه در آن ماه با وجود افت محدود حجم صادرات، به ۱۹.۲ میلیارد دلار افزایش یافت. صادرات نفت خام روسیه نیز در آوریل ۲۵۰ هزار بشکه در روز رشد کرد و به ۴.۹ میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی که نشان می‌دهد بازار، با وجود محدودیت‌ها، هنوز برای تامین بخشی از نیاز روزانه خود به نفت روسیه اتکا دارد.

داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز همین وابستگی ساختاری را در تصویر بلندمدت بازار نشان می‌دهد. این نهاد، ذخایر اثبات‌شده نفت روسیه را تا ابتدای سال ۲۰۲۴ حدود ۵۸ میلیارد بشکه اعلام کرده و تولید نفت خام این کشور در سال ۲۰۲۴ را ۹.۲ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. روسیه در همان سال ۱۰.۵ میلیون بشکه در روز سوخت مایع تولید کرد و شرکت روسنفت به تنهایی ۳۱ درصد تولید سالانه نفت خام و میعانات این کشور را در اختیار داشت. اداره اطلاعات انرژی آمریکا همچنین نوشته است که آسیا و اقیانوسیه در سال ۲۰۲۴ مقصد ۶۳ درصد صادرات نفت خام روسیه بوده‌اند و هند با سهم ۳۴ درصدی و چین با سهم ۲۶ درصدی، دو خریدار اصلی نفت خام روسیه محسوب می‌شدند.

نقش روسیه در زنجیره عرضه انرژی

در بخش شرکتی بازار، ایگور سچین، مدیرعامل روسنفت و دبیر اجرایی کمیسیون انرژی روسیه، در پنل انرژی مجمع اقتصادی سن پترزبورگ گفت روسیه از زنجیره‌های عرضه جهانی قابل حذف نیست. روسنفت اعلام کرده است که روسیه نزدیک به ۶۰ میلیارد تن معادل نفت از ذخایر نفت و گاز در اختیار دارد که معادل ۱۴ درصد ذخایر جهانی است. سچین همچنین اثر اقتصادی عرضه نفت روسیه به شرکای آسیایی را برجسته کرد و گفت ارزش تجمیعی این عرضه برای چین و هند از آوریل ۲۰۲۲ تاکنون از ۴۰ میلیارد دلار فراتر رفته است.

اهمیت این ارقام برای بازار جهانی تنها در حجم تولید خلاصه نمی‌شود. نفت روسیه از مسیرهای دریای بالتیک، دریای سیاه، خطوط لوله و پایانه‌های شرقی به بازارهای مختلف می‌رسد و تغییر مسیر آن به سمت آسیا، ساختار حمل و قیمت‌گذاری را برای پالایشگاه‌ها تغییر داده است. در چنین شرایطی، هر تصمیم تازه درباره تحریم نفت روسیه می‌تواند بر نرخ کرایه نفتکش‌ها، تخفیف نفت اورال، حاشیه سود پالایشگاه‌های آسیایی و موجودی نفت خام در بازارهای واردکننده اثر بگذارد. به همین دلیل، بحث جاری در گروه بیست برای بسیاری از اقتصادهای واردکننده انرژی، بیش از آنکه یک موضوع دیپلماتیک باشد، به هزینه تامین سوخت، امنیت عرضه و ثبات قیمت در صنایع پایین‌دستی ارتباط دارد.

بر اساس داده‌های موجود، بخش مهمی از مبادلات نفتی روسیه پس از محدودیت‌های غربی به سمت خریداران آسیایی منتقل شده و همین جابه‌جایی، اهمیت هند و چین را در بازار انرژی روسیه افزایش داده است. همزمان، تمدیدهای موقت واشنگتن برای محموله‌های نفتی موجود در دریا نشان می‌دهد که حذف ناگهانی این بشکه‌ها می‌تواند به افزایش ریسک قیمتی در بازار منجر شود. در این چارچوب، اظهارات بردیف و سچین بازتاب‌دهنده نگرانی مسکو از تمرکز تصمیم‌گیری بر تجارت انرژی و همچنین تاکید بر جایگاه روسیه در تامین نفت، گاز و فرآورده‌های مورد نیاز بازارهای بزرگ واردکننده است.