رابرت فوگل اقتصاددان نوبلیست تاریخ اقتصادی آمریکا

رابرت فوگل چگونه تاریخ اقتصادی را به زبان عدد نوشت

در تقویم تاریخ اقتصاد، نام رابرت فوگل یادآور تغییری مهم در شیوه مطالعه گذشته است. او تنها یک اقتصاددان دانشگاهی نبود، بلکه پژوهشگری بود که نشان داد تاریخ اقتصادی را می‌توان با داده، مدل، آمار و سنجش هزینه و فایده دوباره خواند. فوگل در اول ژوییه ۱۹۲۶ در نیویورک متولد شد و در یازدهم ژوئن ۲۰۱۳ در ایالت ایلینوی درگذشت. مسیر علمی او از دانشگاه کورنل و کلمبیا آغاز شد و با دریافت دکتری از دانشگاه جانز هاپکینز ادامه یافت. بعدها در دانشگاه شیکاگو، روچستر و هاروارد تدریس و پژوهش کرد و به یکی از چهره‌های اثرگذار در پیوند میان اقتصاد، تاریخ و جمعیت‌شناسی تبدیل شد.

اهمیت فوگل از آنجا آغاز می‌شود که او تاریخ را فقط مجموعه‌ای از روایت‌ها نمی‌دید. برای او، هر ادعای تاریخی باید تا حد امکان با عدد، داده و مقایسه آزمون شود. همین نگاه، فوگل را در کنار داگلاس نورث به یکی از چهره‌های اصلی کلیومتریک یا تاریخ اقتصادی کمی تبدیل کرد. کلیومتریک به زبان ساده یعنی استفاده از نظریه اقتصادی، آمار، داده‌های تاریخی و روش‌های اقتصادسنجی برای توضیح تغییرات بلندمدت اقتصادها. در دوره‌ای که بسیاری از نوشته‌های تاریخی بر روایت‌های توصیفی تکیه داشتند، فوگل تلاش کرد بپرسد هر تحول اقتصادی دقیقا چه اندازه اثر داشته و اگر آن تحول رخ نمی‌داد، مسیر رشد چگونه تغییر می‌کرد.

جایگاه دانشگاهی فوگل نیز به تقویت همین مسیر کمک کرد. او در فضای علمی آمریکا با اقتصاددانانی آشنا شد که به سنجش دقیق، مدل‌سازی و استفاده از داده‌های بزرگ تاریخی اهمیت می‌دادند. این محیط باعث شد پژوهش‌های او از مرز تاریخ‌نگاری معمول عبور کند و به بخشی از ادبیات اصلی اقتصاد تبدیل شود. در نتیجه، آثار او هم برای مورخان و هم برای اقتصاددانانی که درباره رشد و بهره‌وری مطالعه می‌کنند، مرجع شد.

کمیته نوبل اقتصاد در سال ۱۹۹۳، فوگل و نورث را به دلیل نوسازی پژوهش در تاریخ اقتصادی و به کارگیری نظریه اقتصادی و روش‌های کمی برای توضیح تغییرات اقتصادی و نهادی برگزید. این جایزه نشان داد که اقتصاد فقط علم نرخ بهره، تورم، بودجه و بازار سهام نیست؛ اقتصاد می‌تواند ابزار فهم مسیرهای طولانی توسعه، فناوری، بهره‌وری، جمعیت و نهادها نیز باشد. از این منظر، فوگل برای روزنامه‌نگاری اقتصادی نیز اهمیت دارد، زیرا یادآوری می‌کند که تحلیل امروز بدون شناخت داده‌محور از گذشته، ناقص می‌ماند.

راه‌آهن و پرسش از سهم واقعی فناوری

یکی از آثار مشهور فوگل درباره نقش راه‌آهن در رشد اقتصادی آمریکا بود. در نگاه رایج، راه‌آهن یکی از موتورهای اصلی و تقریبا جایگزین‌ناپذیر توسعه آمریکا در قرن نوزدهم دانسته می‌شد. فوگل این گزاره را با روشی متفاوت آزمود. او به جای تکرار اهمیت عمومی راه‌آهن، این پرسش اقتصادی را مطرح کرد که اگر راه‌آهن وجود نداشت، اقتصاد آمریکا چه جایگزین‌هایی برای حمل کالا و اتصال بازارها داشت. پاسخ او بر پایه مقایسه هزینه‌های حمل‌ونقل، مسیرهای آبی، کانال‌ها و جابه‌جایی کالاها شکل گرفت.

نتیجه پژوهش فوگل جنجالی بود، زیرا نشان می‌داد سهم اجتماعی راه‌آهن در رشد اقتصاد آمریکا کمتر از تصوری است که پیش‌تر رایج بود. معنای اقتصادی این نتیجه آن نبود که راه‌آهن بی‌اهمیت بوده است، بلکه نشان می‌داد اقتصاددان باید میان اهمیت ظاهری و اثر نهایی یک فناوری تفاوت بگذارد. در واقع فوگل با این کار یک درس روش‌شناختی مهم به اقتصاد توسعه داد: برای سنجش اثر یک فناوری، باید سناریوی جایگزین را نیز ساخت و هزینه فرصت را اندازه گرفت. همین نگاه در اقتصاد امروز نیز کاربرد دارد؛ از سنجش اثر اینترنت و هوش مصنوعی گرفته تا بررسی نقش زیرساخت‌های انرژی، بندر، حمل‌ونقل و شبکه‌های مالی.

مطالعه فوگل درباره راه‌آهن، اقتصاددانان را به سمت پرسش‌های دقیق‌تر برد. اگر یک فناوری رشد ایجاد می‌کند، سهم آن نسبت به سایر عوامل چقدر است؟ آیا بازارها بدون آن هم راهی برای سازگاری پیدا می‌کردند؟ آیا سرمایه‌گذاری در زیرساخت همیشه به همان اندازه که در روایت‌های عمومی گفته می‌شود بازده دارد؟ این پرسش‌ها برای اقتصادهای در حال توسعه نیز مهم است، زیرا سیاست‌گذار معمولا با محدودیت بودجه روبه‌روست و باید میان پروژه‌های متعدد انتخاب کند.

بردگی، جمعیت و اقتصاد بلندمدت

بخش دیگری از شهرت فوگل به پژوهش او درباره اقتصاد بردگی در آمریکا بازمی‌گردد. کتاب Time on the Cross که با همکاری استنلی انگرمن منتشر شد، یکی از بحث‌برانگیزترین آثار تاریخ اقتصادی بود. فوگل و انگرمن با استفاده از داده‌های آماری، دفاتر تاریخی و روش‌های کمی تلاش کردند ساختار اقتصادی بردگی را بررسی کنند. این اثر از نظر علمی و اخلاقی با نقدهای گسترده‌ای روبه‌رو شد، اما از منظر روش‌شناسی نشان داد حتی موضوعات سنگین تاریخی نیز می‌توانند در معرض آزمون داده‌ای قرار گیرند. اهمیت اقتصادی این پژوهش در آن بود که بحث درباره بهره‌وری، انگیزه، هزینه نیروی کار و ساختار مالکیت را وارد مطالعه تاریخی کرد.

فوگل در سال‌های بعد به حوزه جمعیت، سلامت، تغذیه و رشد بلندمدت اقتصاد توجه بیشتری نشان داد. او بررسی کرد که چگونه بهبود تغذیه، افزایش قد، کاهش مرگ‌ومیر و ارتقای سلامت عمومی می‌تواند ظرفیت تولیدی جامعه را افزایش دهد. این رویکرد، ارتباط میان اقتصاد و بدن انسان را برجسته کرد. در نگاه فوگل، رشد اقتصادی فقط حاصل ماشین، سرمایه و فناوری نیست؛ کیفیت نیروی انسانی، سلامت، انرژی جسمی و طول عمر نیز بخشی از سرمایه مولد جامعه محسوب می‌شود.

این بخش از کار فوگل برای اقتصاد امروز اهمیت زیادی دارد. کشورهایی که به دنبال رشد پایدارند، نمی‌توانند سیاست سلامت، تغذیه، آموزش و بهره‌وری نیروی کار را جدا از یکدیگر ببینند. وقتی سلامت عمومی بهتر می‌شود، توان کار، یادگیری، نوآوری و مشارکت اقتصادی افزایش پیدا می‌کند. از همین رو، پژوهش‌های فوگل به فهم اقتصاد رفاه، اقتصاد سلامت و توسعه انسانی کمک کرد و نشان داد داده‌های تاریخی می‌توانند برای سیاست‌گذاری امروز نیز پیام داشته باشند.

میراث رابرت فوگل در اقتصاد، بیش از هر چیز در تغییر استاندارد پرسش‌گری علمی دیده می‌شود. او به اقتصاددانان و مورخان آموخت که روایت کافی نیست و هر روایت باید تا جایی که امکان دارد با داده سنجیده شود. او با مطالعه راه‌آهن، بردگی، جمعیت و سلامت نشان داد تصمیم‌های اقتصادی در طول زمان چگونه انباشته می‌شوند و مسیر توسعه را شکل می‌دهند. به همین دلیل، نام فوگل در تقویم تاریخ اقتصاد فقط نام یک برنده نوبل نیست؛ نام پژوهشگری است که گذشته را به آزمایشگاه اقتصاد تبدیل کرد.