ارزش معادن ایران به مرز ۸۰۰ میلیارد دلار رسیده است
رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، برآورد تازهای از ارزش معادن ایران ارائه کرده و گفته است مجموع ارزش ذخایر معدنی کشور به حدود ۸۰۰ میلیارد دلار میرسد. سید محمود فاطمی عقدا در یک نشست خبری توضیح داد که ایران با وجود برخورداری از حدود یک درصد جمعیت جهان، از نظر ذخایر معدنی در جایگاه پنجم دنیا قرار دارد. رقم اعلامشده معادل هشت دهم تریلیون دلار است و گستردگی منابع زیرزمینی کشور را در طیفی از مواد فلزی و غیرفلزی نشان میدهد.
این مقام مسئول، شناسایی منابع معدنی و تولید دادههای پایه زمینشناسی را از وظایف اصلی این سازمان دانست. به گفته او، از میان ۱۱۴ تیپ ماده معدنی شناختهشده در جهان، نشانههای حدود ۳۵ تیپ در ایران وجود دارد. ذخایر کشور نیز مجموعه متنوعی از سنگ آهک، سنگ گچ، سنگ آهن، مس، سرب، روی و نمک را دربر میگیرد. چنین تنوعی سبب شده است جایگاه ایران در شماری از مواد معدنی، بسته به نوع ذخیره و شاخص مورد بررسی، در میان رتبههای بالای جهانی قرار گیرد.
برآورد ارزش داراییهای زیرزمینی با درآمد حاصل از معدن یکسان نیست. رقم ۸۰۰ میلیارد دلار، ارزش تخمینی ذخایر موجود در زمین را بیان میکند و تبدیل آن به محصول قابل فروش به اکتشاف تفصیلی، تجهیز معدن، استخراج، حمل، تامین انرژی و ایجاد واحدهای فرآوری نیاز دارد. در نتیجه، ارزش معادن ایران تصویری از ظرفیت اقتصادی این بخش ارائه میکند، اما میزان درآمد واقعی به حجم ذخیره قابل استخراج، عیار ماده معدنی، قیمتهای جهانی و هزینه تولید وابسته است.
ذخایر معدنی ایران در مسیر افزایش با اکتشافات تازه
ابراهیم مولابیگی، معاون اکتشاف سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، حجم ذخایر اثباتشده معادن ایران را بین ۶۰ تا ۶۷ میلیارد تن اعلام کرد. بر پایه توضیحات او، تاکنون ۸۱ نوع ماده معدنی در کشور شناسایی شده است و اجرای برنامههای اکتشافی هر سال اطلاعات تازهای به بانک ذخایر میافزاید. گزارشهای پیشین ایمیدرو نیز ذخایر اثباتشده را حدود ۶۰ میلیارد تن برآورد کرده و از امکان افزایش آن با بررسی پهنههای جدید سخن گفته بود.
مولابیگی حجم سالانه تولید کانسنگ و مواد خام معدنی را حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ میلیون تن عنوان کرد. با این حال، آمارهای بخش معدن ممکن است بر اساس تعریف شاخص، دوره محاسبه و اینکه باطلهبرداری یا ظرفیت اسمی در رقم نهایی منظور شده باشد، تفاوت داشته باشند. برای نمونه، دادههای منتشرشده از طرح آمارگیری معادن در حال بهرهبرداری نشان میدهد تولید مواد معدنی در سال ۱۴۰۰ حدود ۴۸۵ میلیون تن بوده است. این تفاوت، ضرورت تفکیک تولید واقعی از ظرفیت استخراج و جابهجایی کل مواد را نشان میدهد.
در کنار حجم ذخایر، ترکیب مواد معدنی نیز برای زنجیره تولید اهمیت دارد. دادههای منتشرشده درباره صنعت معدن ایران، ذخایر سنگ آهن کشور را حدود ۳٫۸ میلیارد تن و ذخایر شناساییشده مس را نزدیک ۲٫۶ میلیارد تن برآورد میکند. همین منابع از تولید حدود ۳۲۱ هزار تن کاتد مس در سال ۲۰۲۴ خبر دادهاند. این آمار نشان میدهد بخش مهمی از ارزش معادن ایران به مواد اولیه مورد نیاز صنایع فولاد، مس، روی و مصالح ساختمانی مربوط است.
رئیس سازمان زمینشناسی همچنین از تعریف حدود ۶۶ پروژه اکتشافی خبر داد. هدف مرحله نخست این پروژهها، گسترش دادههای اکتشافی و فراهم کردن زمینه ورود بیشتر بخش خصوصی اعلام شده است. مطالعات عناصر راهبردی و عناصر نادر خاکی نیز در استانهایی مانند یزد، همدان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، زنجان و خراسان شمالی دنبال میشود. تولید داده قابل اتکا میتواند ریسک اولیه سرمایهگذاری را کاهش دهد و انتخاب محدودههای مناسب برای حفاری و اکتشاف تفصیلی را آسانتر کند.
ذخیره ۳۰۰ تنی طلا و فعالیت در پهنههای امیدبخش
فاطمی عقدا میزان ذخایر اثباتشده طلای ایران را حدود ۳۰۰ تن اعلام کرد. طبق آمار ارائهشده در این نشست، نزدیک به ۱۰ تن طلا در سال از معادن کشور استخراج میشود. مقایسه این دو عدد فقط تصویری کلی از مقیاس ذخیره و تولید میدهد، زیرا عمر اقتصادی هر معدن بر اساس عیار کانسنگ، نرخ بازیابی، هزینه فرآوری، میزان سرمایهگذاری و برنامه استخراج همان معدن محاسبه میشود.
مطالعات طلا در چند پهنه امیدبخش شمال غرب، شمال شرق و شرق کشور ادامه دارد. آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، خراسان رضوی، خراسان جنوبی و بخشهایی از کردستان در میان مناطق مورد اشاره قرار گرفتهاند. مسئولان اکتشافی از بررسی الگوهای زمینشناختی مشابه برخی ذخایر کانادا در این نواحی سخن گفتهاند. ادامه عملیات نمونهبرداری، حفاری و برآورد عیار مشخص خواهد کرد چه بخشی از نشانههای موجود قابلیت تبدیل شدن به ذخیره قطعی و سپس معدن اقتصادی را دارد.
آمار تجارت نیز نقش اقتصادی زنجیره معدن را نشان میدهد. بر اساس دادههای منتشرشده برای هشت ماه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات بخش معدن و صنایع معدنی به حدود ۸٫۸ میلیارد دلار رسید. محصولات فولادی، مس، سنگ آهن، روی، آلومینیوم و برخی مواد معدنی فرآوریشده در ترکیب تجارت این بخش قرار دارند. افزایش سهم محصولات با فرآوری بیشتر میتواند فاصله میان ارزش ماده استخراجشده و ارزش محصول نهایی را کاهش دهد و ظرفیت ذخایر را به درآمد صنعتی و صادراتی نزدیکتر کند.
توسعه این ظرفیت به سرمایهگذاری همزمان در چند حلقه وابسته است. اکتشاف عمقی، نوسازی ماشینآلات، دسترسی پایدار به برق و گاز، حمل ریلی و جادهای و تکمیل واحدهای فرآوری، هزینه و سرعت بهرهبرداری را تعیین میکنند. آمار مرکز پژوهشهای مجلس که در گزارشهای اقتصادی بازتاب یافته، از فعالیت حدود ۲۹ هزار و ۶۰۰ دستگاه ماشینآلات معدنی در کشور حکایت دارد و بخش قابل توجهی از این ناوگان بیش از ۲۰ سال عمر دارد. بنابراین، تبدیل ارزش معادن ایران به تولید قابل عرضه، علاوه بر کشف ذخایر جدید، به بهبود بهرهوری تجهیزات و زیرساختها وابسته است.
سازمان زمینشناسی اعلام کرده است که دادههای پایه و نتایج پروژههای اکتشافی برای هدایت سرمایه به محدودههای دارای اولویت توسعه خواهد یافت. در بخش طلا نیز ادامه بررسی پهنههای امیدبخش میتواند برآورد ۳۰۰ تنی ذخایر اثباتشده را در سالهای آینده تغییر دهد. رقم ۸۰۰ میلیارد دلار در شرایط فعلی مبنای برآورد ظرفیت ذخایر کشور است و هر افزایش رسمی در آن پس از تکمیل مطالعات، حفاری، محاسبه عیار و تایید ذخیره قابل استناد خواهد بود.
