فرانسیس استوارت و نقش او در گسترش اقتصاد توسعه انسانی
فرانسیس استوارت، اقتصاددان بریتانیایی و استاد بازنشسته اقتصاد توسعه در دانشگاه آکسفورد، از چهرههای اثرگذار در اقتصاد توسعه معاصر است. او در ۴ اوت ۱۹۴۰ در شهر کندال انگلستان متولد شد و بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به بررسی فقر، توسعه انسانی، نابرابری، امنیت انسانی و پیامدهای اقتصادی درگیری اختصاص داد. استوارت در دانشگاه آکسفورد تحصیل کرد و مدرک دکترای خود را نیز از همین دانشگاه گرفت. پژوهشهای او، بهویژه در پیوند دادن رشد اقتصادی با کیفیت زندگی و توزیع فرصتها، جایگاه مهمی برای او در مطالعات توسعه ایجاد کرده است.
استوارت از سال ۱۹۹۳ تا ۲۰۰۳ مدیر دپارتمان توسعه بینالملل دانشگاه آکسفورد بود و سپس بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ مرکز پژوهش درباره نابرابری، امنیت انسانی و قومیت را مدیریت کرد. حوزههای پژوهشی او موضوعاتی مانند نیازهای اساسی، فقر، تعدیل اقتصادی، فناوری مناسب، رفتار گروهی، توسعه انسانی و توسعه در شرایط درگیری را دربر میگیرد. همین گستردگی باعث شد آثار او در مباحث مربوط به سیاستگذاری توسعه و کاهش فقر مورد توجه قرار گیرد.
نابرابریهای افقی در اندیشه اقتصادی فرانسیس استوارت
یکی از شناختهشدهترین بخشهای کارنامه علمی فرانسیس استوارت، توسعه مفهوم نابرابریهای افقی است. در اقتصاد، نابرابری اغلب با تفاوت درآمد یا ثروت میان افراد و خانوارها سنجیده میشود، اما استوارت توجه را به تفاوت میان گروههای اجتماعی و فرهنگی معطوف کرد. نابرابری افقی میتواند در درآمد، دارایی، آموزش، سلامت، فرصتهای شغلی و دسترسی به منابع اقتصادی مشاهده شود.
اهمیت این دیدگاه از آنجا ناشی میشود که میانگینهای ملی همیشه کیفیت واقعی توسعه را نشان نمیدهند. ممکن است اقتصاد یک کشور رشد کند، اما منافع این رشد بهصورت متوازن میان گروههای مختلف توزیع نشود. در چنین وضعیتی، افزایش تولید ناخالص داخلی بهتنهایی برای ارزیابی موفقیت اقتصادی کافی نیست. چارچوب استوارت تاکید میکند که نحوه توزیع فرصتها، قابلیتها و منابع نیز باید در کنار شاخصهای کلان اقتصادی بررسی شود.
بخش مهم دیگری از آثار فرانسیس استوارت به توسعه انسانی مربوط است. در این رویکرد، توسعه تنها با افزایش درآمد ملی سنجیده نمیشود و میزان دسترسی مردم به آموزش، سلامت و فرصتهای اقتصادی نیز اهمیت دارد. استوارت در پژوهشهای مشترک خود درباره رابطه رشد اقتصادی و توسعه انسانی، بر ارتباط دوطرفه میان این دو تاکید کرده است. رشد اقتصادی میتواند منابع بیشتری برای آموزش و سلامت فراهم کند و در مقابل، نیروی انسانی سالمتر و آموزشدیدهتر میتواند بهرهوری و ظرفیت تولید اقتصاد را افزایش دهد.
این نگاه برای ارزیابی سیاستهای اقتصادی اهمیت دارد، زیرا رشد بدون بهبود شاخصهای انسانی لزوما به افزایش گسترده رفاه منجر نمیشود. در مقابل، سرمایهگذاری در آموزش و سلامت میتواند کیفیت سرمایه انسانی را ارتقا دهد و زمینه رشد پایدارتر را فراهم کند. به همین دلیل، آثار استوارت بخشی از جریان فکری اقتصاد توسعه محسوب میشود که ارزیابی پیشرفت را از تمرکز صرف بر درآمد و تولید به سنجش گستردهتر رفاه انسانی گسترش داده است.
از اقتصاد فقر تا بررسی هزینههای توسعهنیافتگی
فرانسیس استوارت در مطالعه فقر نیز رویکردی چندبعدی داشته است. او همراه با پژوهشگران دیگر شیوههای مختلف تعریف و سنجش فقر را مقایسه کرده و نشان داده است که انتخاب معیار فقر میتواند بر شناسایی گروههای محروم و طراحی سیاستهای حمایتی اثر بگذارد. در این نگاه، درآمد یکی از معیارها است و محرومیت از قابلیتها، نیازهای اساسی و فرصتهای اقتصادی نیز اهمیت دارد.
یکی دیگر از زمینههای مهم فعالیت او بررسی هزینههای اقتصادی و اجتماعی درگیریها در کشورهای درحالتوسعه است. کتاب «جنگ و توسعهنیافتگی» که با همکاری والپی فیتزجرالد منتشر شد، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی درگیری را با تحلیل نظری و مطالعات موردی بررسی میکند. کاهش تولید، تخریب سرمایه فیزیکی، اختلال در تجارت، افت سرمایهگذاری و تضعیف خدمات عمومی از جمله مسیرهایی هستند که میتوانند توسعه اقتصادی را مختل کنند.
در میان آثار شناختهشده استوارت، مطالعه یونیسف با عنوان «تعدیل با چهره انسانی»، کتاب «جنگ و توسعهنیافتگی» و کتاب «نابرابریهای افقی و درگیری» جایگاه ویژهای دارند. اثر نخست در دهه ۱۹۸۰ توجه بیشتری را به پیامدهای انسانی برنامههای تعدیل اقتصادی جلب کرد و بر ضرورت توجه به وضعیت گروههای آسیبپذیر در طراحی سیاستهای اقتصادی تاکید داشت.
استوارت بهعنوان مشاور در تهیه گزارشهای اولیه توسعه انسانی فعالیت داشته و ریاست انجمن توسعه انسانی و قابلیتها، انجمن مطالعات توسعه بریتانیا و ایرلند و کمیته سیاست توسعه سازمان ملل را بر عهده داشته است. او همچنین نایب رئیس هیئت مدیره موسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی بوده است.
در سال ۲۰۰۹، برنامه توسعه سازمان ملل جایزه محبوب الحق را بهدلیل دستاوردهای مادامالعمر او در پیشبرد توسعه انسانی اعطا کرد و در سال ۲۰۱۳ نیز جایزه لئونتیف برای پیشبرد مرزهای تفکر اقتصادی به او رسید. میراث علمی فرانسیس استوارت بیش از هر چیز با این دیدگاه شناخته میشود که سنجش توسعه اقتصادی بدون توجه به توزیع منابع، فرصتها و قابلیتها، تصویر کاملی از پیشرفت اقتصادی ارائه نمیکند.
