سرمایهگذاری قزاقستان در بنادر شمالی ایران دنبال میشود
همکاری بندری ایران و قزاقستان وارد مرحله تازهای شده و در گفتوگوی وزیر صنعت، معدن و تجارت ایران با وزیر حملونقل قزاقستان در آستانه، موضوع سرمایهگذاری قزاقستان در سه بندر شمالی ایران در کنار توسعه خطوط دریایی دریای خزر بررسی شد. محور اصلی این نشست، افزایش ظرفیت تجارت کالاهای اساسی، کوتاهتر شدن زمان تخلیه و بارگیری، سادهسازی تشریفات گمرکی و استفاده بیشتر از مسیرهای دریایی میان بندر آکتائو و بنادر انزلی، امیرآباد و نوشهر بود.
در این دیدار، سیدمحمد اتابک و نرلان سورانبایف درباره راهکارهای عملی برای بالا بردن حجم مبادلات دریایی گفتوگو کردند. طرف ایرانی بر این نکته تاکید داشت که بنادر شمالی، به دلیل نزدیکی به بازارهای آسیای مرکزی و دسترسی مستقیم به دریای خزر، میتوانند بخشی از هزینه حمل کالا را برای صادرکنندگان و واردکنندگان کاهش دهند. طرف قزاقستانی نیز توسعه ارتباط بندر آکتائو با بنادر ایران را یکی از مسیرهای قابل اتکا برای انتقال کالا میان آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی دانست.
تمرکز همکاری بر آکتائو و سه بندر شمالی ایران
بر پایه مذاکرات انجام شده، سه بندر انزلی، امیرآباد و نوشهر به عنوان نقاط اصلی همکاری معرفی شدهاند. بندر امیرآباد به دلیل اتصال ریلی و نقش آن در جابهجایی غلات و کالاهای فله، برای تجارت با قزاقستان اهمیت ویژهای دارد. بندر انزلی نیز به عنوان یکی از قدیمیترین مراکز بندری شمال کشور، در تبادل کالا با کشورهای حاشیه خزر جایگاه شناخته شدهای دارد. نوشهر هم به دلیل موقعیت جغرافیایی و دسترسی به بازار مصرف داخلی، میتواند در توزیع سریعتر کالاهای وارداتی نقش مکمل داشته باشد.
در بخش لجستیک، دو طرف بر افزایش خطوط کشتیرانی در دریای خزر تاکید کردند. این موضوع از نظر اقتصادی برای صادرکنندگان ایرانی اهمیت دارد، زیرا حمل دریایی در مسیرهای کوتاه خزر میتواند در برخی محمولهها نسبت به حمل جادهای هزینه کمتری ایجاد کند و فشار بر شبکه زمینی را کاهش دهد. از سوی دیگر، قزاقستان با بندر آکتائو و دیگر ظرفیتهای بندری خود، به دنبال دسترسی پایدارتر به مسیرهای جنوبی است و بنادر شمالی ایران میتوانند حلقه ارتباطی این کشور با بازارهای مصرف و ترانزیت منطقه باشند.
یکی از بخشهای مهم گفتوگو، جذب سرمایهگذاران قزاقستانی برای توسعه زیرساخت در بنادر شمالی بود. این سرمایهگذاری میتواند شامل ایجاد پایانههای تخصصی، تامین تجهیزات تخلیه و بارگیری، توسعه انبارهای کالا، بهبود خدمات بندری و تامین شناورهای مناسب برای مسیرهای خزر باشد. با توجه به محدودیت ظرفیت شناورها در دریای خزر و نیاز به حرکت منظم کشتیها، تامین ناوگان دریایی یکی از پیشنیازهای افزایش تجارت میان دو کشور به شمار میرود.
کاهش هزینه گمرکی و زمان توقف کالا
در نشست آستانه، موضوع بازرسیهای دوباره کانتینرهای حامل محصولات ایرانی در بندر آکتائو نیز مطرح شد. طرف ایرانی خواستار رفع این روند، حذف هزینههای اضافی خدمات بندری و گمرکی و کاهش زمان توقف کالاهای صادراتی شد. این درخواست برای فعالان اقتصادی اهمیت مستقیم دارد، زیرا هر روز تاخیر در تخلیه، بارگیری یا ترخیص، هزینه انبارداری، دموراژ، خواب سرمایه و قیمت تمام شده کالا را افزایش میدهد.
همزمان با بحثهای بندری، دو طرف درباره ازسرگیری پروازهای مستقیم میان ایران و قزاقستان نیز گفتوگو کردند. احیای خطوط پروازی میتواند رفتوآمد تجار، مدیران شرکتها، فعالان حملونقل و گردشگران را آسانتر کند و در کنار مسیرهای دریایی و ریلی، شبکه ارتباطی دو کشور را کاملتر سازد. در شرایطی که تجارت دو کشور به سمت هدفگذاری چند میلیارد دلاری حرکت میکند، حملونقل هوایی برای مذاکرات تجاری، نمایشگاهها، خدمات فنی و پیگیری قراردادها اهمیت عملیاتی دارد.
آمارهای منتشر شده از سوی منابع قزاقستانی نشان میدهد مبادلات دو کشور در سال ۲۰۲۴ بیش از ۳۴۰ میلیون دلار بوده و در سه ماهه نخست ۲۰۲۵ به ۱۲۹ میلیون دلار رسیده است. همچنین گزارشهای اقتصادی از رشد تجارت در ۹ ماهه ۲۰۲۵ و رسیدن آن به بیش از ۳۱۰ میلیون دلار حکایت دارد. این ارقام نشان میدهد توسعه زیرساخت بندری، در کنار توافقهای تجاری، میتواند سهم حملونقل دریایی را در مبادلات آینده افزایش دهد.
کریدور قزاقستان، ترکمنستان و ایران نیز در محاسبات اقتصادی دو کشور نقش پررنگی دارد. این مسیر ریلی و دریایی، امکان انتقال کالا از آسیای مرکزی به بنادر جنوبی ایران و بازارهای منطقهای را فراهم میکند. مقامهای دو طرف در ماههای اخیر چند بار بر هدف افزایش تجارت تا سطح سه میلیارد دلار تاکید کردهاند و توسعه بنادر شمالی، رفع مانعهای گمرکی، هماهنگی تعرفهها و افزایش ظرفیت شناورهای خزر از ابزارهایی است که میتواند تحقق این هدف را برای بخش خصوصی قابل پیگیریتر کند.
در کنار فرصتها، مسئله کاهش سطح آب دریای خزر نیز برای برنامهریزی بندری اهمیت دارد. گزارشهای تخصصی درباره خزر هشدار دادهاند که افت سطح آب میتواند ظرفیت عملیاتی برخی اسکلهها را کاهش دهد و نیاز به لایروبی و نگهداری بیشتر را بالا ببرد. به همین دلیل، هرگونه سرمایهگذاری قزاقستان در بنادر شمالی ایران، علاوه بر ساخت پایانه و تامین شناور، به برنامهریزی فنی برای حفظ عمق عملیاتی، کاهش زمان توقف کشتی و افزایش بهرهوری اسکلهها نیاز دارد.
