تجارت ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا با ظرفیت‌های تازه برای گسترش مبادلات روبه‌رو است
محمدعلی دهقان‌دهنوی، رئیس کل سازمان توسعه تجارت ایران، در دیدار با آندری اسلپنف، وزیر تجارت کمیسیون اقتصادی اوراسیا، از تداوم روند صعودی تجارت ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا خبر داد و بر برنامه ایران برای گسترش مناسبات بازرگانی و افزایش ارتباط میان فعالان بخش خصوصی دو طرف تاکید کرد. این دیدار همزمان با حضور هیات ایرانی در مینسک و در جریان برنامه‌های اقتصادی مرتبط با نوزدهمین اجلاس کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی ایران و بلاروس انجام شد.
دهقان‌دهنوی با اشاره به شرایط موجود در تجارت منطقه‌ای گفت آمار مبادلات ایران با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، با وجود چالش‌های اجرایی و محدودیت‌های پیش روی فعالان اقتصادی، در مسیر افزایشی قرار گرفته است. به گفته او، استمرار این روند می‌تواند زمینه را برای توسعه همکاری‌های تجاری در دوره‌های بعد فراهم کند. رئیس کل سازمان توسعه تجارت همچنین تاکید کرد ایران با روسیه و دیگر اعضای این اتحادیه روابط تجاری منظم دارد و هدف فعلی، تعمیق این ارتباطات و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای حضور شرکت‌ها و صادرکنندگان در بازارهای دو طرف است.
رشد مبادلات پس از اجرای موافقت‌نامه تجارت آزاد
موافقت‌نامه تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ۱۵ مه ۲۰۲۵ به اجرا درآمد و دامنه امتیازهای تعرفه‌ای میان طرفین را به شکل قابل توجهی افزایش داد. بر اساس اعلام مسئولان سازمان توسعه تجارت ایران، حدود ۸۷ درصد ردیف‌های تعرفه‌ای در چارچوب این موافقت‌نامه مشمول حذف تعرفه شده‌اند و تنها بخشی از کالاها خارج از پوشش کامل آن قرار دارند. این توافق علاوه بر تعرفه‌ها، موضوعاتی مانند همکاری‌های گمرکی، قواعد مبدا، استانداردها، تسهیل تجارت و همکاری‌های بخشی را نیز در بر می‌گیرد.
طبق گزارشی که در شهریور ۱۴۰۵ از سوی سازمان توسعه تجارت منتشر شد، حجم مبادلات ایران و پنج کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال گذشته با رشد ۲۲ درصدی به حدود ۷.۳ میلیارد دلار رسید. اتحادیه اقتصادی اوراسیا شامل روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان است و اجرای موافقت‌نامه جدید، دسترسی ترجیحی کالاهای ایرانی به بازار این پنج کشور را گسترش داده است. آمارهای گمرکی منتشرشده برای سال ۱۴۰۴ نیز نشان می‌دهد صادرات ایران به اعضای این اتحادیه در مجموع به حدود ۲ میلیارد دلار رسیده و واردات از این کشورها نزدیک به ۵ میلیارد دلار بوده است.
در هشت ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ارزش صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا حدود ۱.۴۵ میلیارد دلار اعلام شد. در همان دوره، واردات ایران از اعضای این اتحادیه بیش از ۳ میلیارد دلار گزارش شد و روسیه بخش عمده مبادلات را به خود اختصاص داد. این ترکیب تجاری نشان می‌دهد بازار اوراسیا هم برای صادرات کالاهای ایرانی و هم برای تامین بخشی از نیازهای وارداتی کشور، از جمله مواد اولیه، محصولات کشاورزی و برخی کالاهای صنعتی، جایگاه قابل توجهی در تجارت خارجی ایران پیدا کرده است.
سازمان توسعه تجارت در برنامه‌های مرتبط با اجرای موافقت‌نامه، توسعه صادرات کالاهای صنعتی و محصولات با ارزش افزوده بالاتر را از محورهای قابل پیگیری اعلام کرده است. لوازم خانگی، منسوجات و پوشاک، خودرو و قطعات، ماشین‌آلات، دارو و تجهیزات پزشکی از جمله گروه‌هایی هستند که برای افزایش حضور در بازار اوراسیا ظرفیت دارند. در بخش کشاورزی نیز کاهش تعرفه‌ها و تسهیل دسترسی به بازار می‌تواند برای صادرکنندگان محصولات غذایی، باغی و صنایع وابسته اهمیت بیشتری پیدا کند.
تمرکز بر ارتباط بخش خصوصی و زیرساخت‌های تجاری
دهقان‌دهنوی در دیدار با وزیر تجارت کمیسیون اقتصادی اوراسیا ابراز امیدواری کرد دومین اجلاس کمیته مشترک ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تهران برگزار شود. به گفته او، برگزاری این نشست می‌تواند زمینه ارتباط مستقیم‌تر میان شرکت‌ها، تشکل‌های اقتصادی، صادرکنندگان و واردکنندگان دو طرف را فراهم کند و مسیر شکل‌گیری همکاری‌های تازه تجاری را هموار سازد. رئیس کل سازمان توسعه تجارت همچنین بر ادامه رایزنی‌ها برای استفاده از ظرفیت‌های موجود در موافقت‌نامه تجارت آزاد و رفع موانع اجرایی تاکید کرد.
در طرف اوراسیایی نیز موضوع ارتباط مستقیم فعالان اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. کمیسیون اقتصادی اوراسیا پیش‌تر اعلام کرده بود که در نقشه راه اجرای موافقت‌نامه، توسعه همکاری مستقیم میان بنگاه‌های دو طرف و برگزاری نشست‌های تخصصی برای آشنایی فعالان تجاری با مقررات و رویه‌های بازار پیش‌بینی شده است. آندری اسلپنف نیز هنگام آغاز مرحله اجرایی توافق، بر استفاده کسب‌وکارها از شرایط جدید دسترسی به بازارها و سازوکارهای همکاری میان ایران و اعضای اتحادیه تاکید کرده بود.
موضوع حمل و نقل و لجستیک نیز بخشی از برنامه‌های همکاری اقتصادی میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا را تشکیل می‌دهد. کمیسیون اقتصادی اوراسیا در سال ۲۰۲۵ از مذاکرات با طرف ایرانی درباره پروژه «اوراسیا آگرو اکسپرس» خبر داده بود؛ طرحی که بر افزایش حمل کالاهای کشاورزی و غذایی، توسعه مسیرهای سریع‌تر جابه‌جایی محموله، استفاده از ابزارهای دیجیتال و ایجاد مراکز حمل و نقل و لجستیک تمرکز دارد. توسعه چنین زیرساخت‌هایی می‌تواند برای استفاده عملی از تخفیف‌های تعرفه‌ای و افزایش سرعت تحویل کالا به بازار مقصد اهمیت داشته باشد.
بر اساس اطلاعات کمیسیون اقتصادی اوراسیا، توافق تجارت آزاد ایران و این اتحادیه برای طیف گسترده‌ای از کالاهای کشاورزی و صنعتی شرایط ترجیحی ایجاد کرده است. در کنار حذف یا کاهش تعرفه، اجرای قواعد مبدا و هماهنگی رویه‌های گمرکی از عوامل اصلی استفاده بنگاه‌ها از مزایای توافق محسوب می‌شود. از این رو، بخش مهمی از برنامه‌های اجرایی دو طرف به اطلاع‌رسانی درباره مقررات، ساده‌سازی فرایندهای تجاری و ایجاد ارتباط منظم میان نهادهای مسئول و فعالان اقتصادی اختصاص یافته است.
دهقان‌دهنوی که برای حضور در نوزدهمین اجلاس کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی ایران و بلاروس به مینسک سفر کرده است، در جریان این سفر بر تداوم گفت‌وگوهای تجاری با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا تاکید کرد. همزمانی این دیدار با برنامه‌های اقتصادی و صنعتی برگزارشده در بلاروس، امکان گفت‌وگوی مستقیم با نمایندگان بخش‌های دولتی و خصوصی کشورهای عضو را فراهم کرده و سازمان توسعه تجارت نیز تقویت این ارتباطات را یکی از مسیرهای افزایش مبادلات در چارچوب موافقت‌نامه تجارت آزاد اعلام کرده است.
