افزایش قیمت مواد غذایی در مسیر بازگشت به بازارهای جهانی قرار گرفت
بازار جهانی مواد غذایی پس از چند ماه آرامش نسبی، با فشارهای تازه در بخش انرژی، کود، حملونقل و تولید محصولات کشاورزی روبهرو شده است. اقتصاددان ارشد سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد هشدار داده که آثار این عوامل ممکن است از ماههای پایانی سال ۲۰۲۶ با شدت بیشتری در قیمت کالاهای غذایی نمایان شود و در سال ۲۰۲۷ نیز ادامه پیدا کند.
شاخص قیمت مواد غذایی فائو در ژوئن ۲۰۲۶ به ۱۳۰.۳ واحد رسید که نسبت به ماه قبل ۰.۳ درصد کاهش داشت، اما همچنان ۱.۷ درصد بالاتر از مدت مشابه سال گذشته بود. این شاخص هنوز ۱۸.۷ درصد پایینتر از اوج مارس ۲۰۲۲ قرار دارد. کاهش جزئی شاخص کل، آرامش کامل بازار را نشان نمیدهد، زیرا قیمت روغنهای گیاهی در همان ماه ۳.۸ درصد افزایش یافت و شاخص قیمت گوشت نیز به رکورد تازهای رسید.
هزینه انرژی و کود به زنجیره تولید منتقل میشود
ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد فائو، گفته است انتقال تغییرات قیمت کالاهای پایه به قیمت نهایی مواد غذایی معمولا بین سه تا شش ماه زمان میبرد. بر همین اساس، افزایش هزینههایی که اکنون در بازار نفت، گاز طبیعی، دیزل و کود مشاهده میشود، ممکن است با فاصله زمانی در قیمت محصولات فروشگاهی ظاهر شود. نفت در پمپاژ آب، کار ماشینآلات، فرآوری، بستهبندی و جابهجایی محصولات نقش دارد و گاز طبیعی نیز ماده اولیه تولید بسیاری از کودهای نیتروژنی است.
بانک جهانی پیشبینی کرده است قیمت کل کالاهای پایه در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۶ درصد افزایش یابد. در همین چارچوب، رشد قیمت انرژی ۲۴ درصد و افزایش قیمت کود ۳۱ درصد برآورد شده است. این نهاد همچنین انتظار دارد قیمت اوره، یکی از پرمصرفترین کودهای کشاورزی، حدود ۶۰ درصد بالا برود. محدودیت عرضه از منطقه خلیج فارس، افزایش هزینه تولید و دشوارتر شدن حملونقل دریایی از عوامل اصلی فشار بر بازار کود هستند.
تنگه هرمز برای بازار کشاورزی فقط یک مسیر انتقال نفت نیست، زیرا بخشی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع، فرآوردههای نفتی و مواد اولیه تولید کود از این گذرگاه عبور میکند. اختلال در این مسیر میتواند هزینه سوخت مزرعه، تولید کود، انتقال محصول به بنادر و جابهجایی محمولههای غذایی را افزایش دهد. همزمان، آسیب به زیرساختهای انرژی روسیه و محدود شدن صادرات دیزل و گاز طبیعی نیز عرضه دو نهاده مهم زنجیره غذایی را تحت فشار قرار داده است.
اثر افزایش هزینه برای همه تولیدکنندگان یکسان نیست. کشورهای ثروتمند امکان بیشتری برای حمایت مالی از کشاورزان دارند، اما اقتصادهای کمدرآمد با محدودیت بودجه و وابستگی بیشتر به واردات غذا و کود مواجهاند. در چنین شرایطی، افزایش قیمت جهانی میتواند سریعتر به بازار داخلی آنها منتقل شود. کاهش ارزش پول ملی در برخی کشورها نیز هزینه واردات را بالا میبرد و فشار بیشتری بر قیمت نان، برنج، روغن و دیگر اقلام اساسی وارد میکند.
کاهش تولید و تهدیدهای آبوهوایی عرضه را محدود میکند
افزایش قیمت نهادهها بر تصمیم کشاورزان درباره نوع محصول و سطح زیر کشت نیز اثر گذاشته است. در سه ماه نخست درگیری ایران، سطح زیر کشت جهانی گندم و ذرت کاهش یافت و بخشی از تولیدکنندگان آمریکایی به کشت سویا روی آوردند؛ محصولی که در مقایسه با ذرت به کود نیتروژنی کمتری نیاز دارد. چنین جابهجاییهایی میتواند عرضه غلات خوراکی و خوراک دام را در فصلهای بعد محدود کند.
استرالیا که از صادرکنندگان بزرگ گندم، جو و کلزا است، کاهش قابل توجهی را برای تولید محصولات زمستانه پیشبینی کرده است. اداره اقتصاد و علوم کشاورزی و منابع استرالیا برآورد کرده تولید این محصولات در فصل ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ با افت ۲۱ درصدی به ۵۴.۵ میلیون تن برسد. کاهش سطح زیر کشت، افت متوسط عملکرد، احتمال بارندگی کمتر از حد معمول و افزایش هزینه سوخت و کود، از عوامل اصلی این برآورد هستند.
شرایط جوی نیز همزمان بر عرضه محصولات کشاورزی فشار وارد میکند. پیشبینیهای اقلیمی از تداوم ال نینو تا اوایل سال ۲۰۲۷ حکایت دارد و احتمال وقوع یک دوره بسیار قوی در ماههای پایانی ۲۰۲۶ مطرح شده است. ال نینو میتواند الگوی بارش را در آمریکای لاتین، جنوب آفریقا و بخشهایی از آسیا تغییر دهد و با ایجاد خشکسالی یا بارندگی شدید، عملکرد محصولات را کاهش دهد. برنامه جهانی غذا برآورد کرده است این پدیده ممکن است تا پایان ۲۰۲۷ دستکم ۴۹ میلیون نفر دیگر را در معرض ناامنی غذایی حاد قرار دهد.
در هند، بارشهای موسمی در بخشی از فصل با تاخیر و کسری همراه بود. میزان بارندگی تجمعی از ابتدای ژوئن تا نیمه ژوئیه ۲۳ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شد، هرچند در روزهای پایانی ژوئیه بارش در شمال غرب و مرکز این کشور به محدوده عادی یا بالاتر بازگشت. ادامه کسری بارندگی در مناطق تولیدکننده برنج میتواند عملکرد مزارع را کاهش دهد و بر قیمت جهانی این محصول اثر بگذارد.
قیمت گندم، ذرت و برنج در ماههای اخیر نشانههایی از افزایش داشته، اما سطح کنونی آنها بیشتر بازتاب برداشتهای نسبتا مطلوب فصل جاری است. نگرانی اصلی به دوره بعدی تولید مربوط میشود؛ زمانی که هزینه بالاتر کود و سوخت، کاهش مصرف نهادهها و نوسانهای آبوهوایی ممکن است بر میزان برداشت اثر بگذارد. در صورت کاهش عرضه، کارخانههای فرآوری، دامداریها، شبکه حملونقل و خردهفروشان با هزینه بیشتری مواجه میشوند و این فشار به تدریج به قیمت مصرفکننده انتقال مییابد.
فائو انتظار دارد شتاب افزایش قیمت کالاهای پایه از ماههای آینده بیشتر شود و قیمت مواد غذایی تا پایان سال ۲۰۲۶ وارد مسیر صعودی شود. شدت این روند به وضعیت بازار انرژی، دسترسی تولیدکنندگان به کود، میزان بارندگی در مناطق اصلی کشاورزی و امکان ادامه تجارت از مسیرهای دریایی وابسته خواهد بود. دادههای رسمی ژوئن هنوز از جهش عمومی قیمت مواد غذایی حکایت نمیکنند، اما افزایش روغنهای گیاهی، گوشت و هزینه نهادهها نشان میدهد فشارهای تازه در زنجیره تامین در حال شکلگیری است.
