حذف یارانه سه دهک بالا؛ تصمیم تازه دولت در مرداد ۱۴۰۴
در اقدامی تازه، دولت برنامهای جدید برای بازتوزیع یارانهها با هدف تقویت معیشت دهکهای پایین درآمدی آغاز کرده است. طبق اعلام رسمی وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، سامانهای طراحی و عملیاتی شده که بر اساس آن، یارانه خانوارهای پردرآمد شناسایی و حذف شده و منابع حاصل به سه دهک پایین جامعه اختصاص خواهد یافت.
این تصمیم در راستای اجرای قانون بودجه سال ۱۴۰۴ و سیاستهای کلان هدفمندی یارانهها اتخاذ شده است. بر اساس این طرح، حدود ۱۸ تا ۲۵.۵ میلیون نفر از دریافت یارانه نقدی حذف میشوند که معادل ۳۳ درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند.
وزیر تعاون در تاریخ ۳۱ تیرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد: «طبق این سامانه، یارانه ثروتمندان حذف و درآمد حاصل از آن بین دهکهای پایین توزیع خواهد شد.» وی افزود: «سه دهک بالای یارانه بگیر بیش از ۲۰ میلیون نفر هستند… پس از حذف افراد غیرمشمول، این عدد به ۱۸ میلیون نفر کاهش مییابد که در صورت نهایی شدن حذف، ماهانه ۵ همت (۵ هزار میلیارد تومان) صرفهجویی خواهد شد.»
ملاکهای رسمی برای حذف یارانه
شناسایی خانوارهای مشمول حذف یارانه با تکیه بر دادههای بهروز و آزمون وسع انجام میشود. معیارهای رسمی و اعلامشده از سوی وزارت رفاه برای دهکبندی عبارتند از:
- – درآمد سالانه خانوار: برای خانوارهای یکنفره بیش از ۳۰ میلیون تومان، دو نفره بیش از ۳۷.۵ میلیون تومان و بهتناسب افزایش اعضا تا سقف پنجنفره بیش از ۶۰ میلیون تومان.
- – تراکنش خرید ماهانه کارت بانکی: برای خانوار یکنفره بیش از ۵۰ میلیون تومان، دو نفره بیش از ۶۰.۲۵ میلیون تومان و برای خانوار پنجنفره بیش از ۱۰۰ میلیون تومان.
- – املاک با ارزش بیش از ۳۵ میلیارد تومان.
- – مالکیت خودرو یا خودروهایی با مجموع ارزش بیش از ۳ میلیارد تومان.
- – داشتن بیش از پنج سفر خارجی در یک سال.
- – اقامت در خارج از کشور برای اتباع ایرانی.
نقش سامانه «حمایت» در اجرای طرح
جهت اجرای دقیق این طرح، دولت از سامانهای به نام «حمایت» به نشانی hemayat.mcls.gov.ir بهره گرفته است. هر فرد میتواند با وارد کردن کد ملی خود در این سامانه، وضعیت دهکبندی خانوار را بررسی و در صورت اعتراض، درخواست بررسی مجدد ثبت کند. راههای دیگر استعلام شامل کد USSD، تماس تلفنی و مراجعه به دفاتر پلیس +۱۰ نیز در دسترس عموم قرار گرفتهاند.
وزیر کار اعلام کرده است: «اگر فردی به حذف یارانه خود اعتراض کند ولی اعتراض او وارد نباشد، از سایر حمایتهای دولتی نیز ممکن است محروم شود.» بر این اساس، حساسیت در صحت اطلاعات و ثبت دقیق مستندات بیش از پیش اهمیت یافته است.
برنامه زمانی حذف یارانهها
فرآیند حذف یارانه دهکهای هشتم تا دهم از مردادماه ۱۴۰۴ آغاز شده و به صورت مرحلهای ادامه خواهد یافت. پیش از این، تنها دهک دهم از دریافت یارانه حذف شده بود، اما طبق اعلام رسمی، دهکهای هشتم و نهم نیز بهزودی مشمول حذف خواهند شد. از ابتدای سال جاری تاکنون، بیش از ۷۵۰ هزار نفر از لیست یارانهبگیران خارج شدهاند.
در اسفند ۱۴۰۳، مجموع یارانهبگیران ۵۰٬۴۰۹٬۶۱۰ نفر بود که این عدد در فروردین ۱۴۰۴ به ۴۹٬۹۷۲٬۹۹۲ نفر کاهش یافت. به این ترتیب، فقط در فروردین، ۴۳۶٬۶۱۸ نفر حذف شدند.
استفاده از منابع حاصل در بستههای معیشتی
طبق گفته وزیر تعاون، درآمد حاصل از حذف یارانه دهکهای بالا فقط برای تقویت معیشت دهکهای پایین و توزیع کالابرگ استفاده خواهد شد. بر اساس برآورد رسمی، هشت میلیون نفر از سه دهک پایین جامعه، در قالب بستههای ترکیبی شامل یارانه نقدی و کالابرگ، تحت حمایت قرار میگیرند.
دولت با استناد به قانون بودجه ۱۴۰۴ و همچنین مصوبات سران قوا، اقدام به اجرای سه مرحله توزیع کالابرگ برای دهکهای پایین کرده است. با این حال، بهدلیل عدم دسترسی به اطلاعات کامل از خرید کالاهای مشمول مالیات بر ارزش افزوده، این منبع کماثر تلقی شده و تأمین مالی صرفاً از طریق حذف یارانه پردرآمدها انجام میگیرد.
سخنگوی دولت نیز تاکید کرده است که «منابع حاصل از مالیات بر ارزش افزوده، قابل اتکا برای تقویت یارانهها نیست و تنها منبع عملیاتی، همان منابع آزادشده از محل حذف یارانه سه دهک بالا خواهد بود.»
ابعاد اقتصادی حذف یارانه سه دهک بالا؛ بازتوزیع یا فشار تورمی؟
اجرای تصمیم جدید دولت مبنی بر حذف یارانه نقدی سه دهک بالای درآمدی، در سطح اقتصادی کشور آثار مستقیم و غیرمستقیم برجای خواهد گذاشت. برآوردها نشان میدهد که با حذف ۱۸ میلیون نفر از جمعیت مشمول یارانه، ماهانه رقمی معادل ۵ هزار میلیارد تومان از بار مالی دولت کاسته میشود. این رقم در صورت حذف کامل ۲۵.۵ میلیون نفر به ۷.۶۵ هزار میلیارد تومان در ماه افزایش خواهد یافت.
در مدل جدید، دولت تلاش کرده است منابع آزادشده را بهجای پخش یکسان میان کل جمعیت، به شکل هدفمند در اختیار دهکهای پایین جامعه قرار دهد. طبق اطلاعات منتشرشده، ۸ میلیون نفر از سه دهک پایین، از بستههای ترکیبی یارانه و کالابرگ بهرهمند میشوند؛ اقدامی که با هدف کاهش نابرابری درآمدی و افزایش قدرت خرید اقشار آسیبپذیر دنبال میشود.
بررسی ساختار هزینهای خانوارها در دهک نهم و دهم نشان میدهد که یارانه نقدی در مجموع فقط ۴ درصد از هزینههای دهک نهم و ۲.۱ درصد از هزینههای دهک دهم را پوشش میدهد. این دادهها مؤید آن است که سهم یارانه در سبد مصرفی این دهکها ناچیز بوده و حذف آن اثر مستقیم قابلتوجهی بر رفتار مصرفی ایشان نخواهد داشت.
از منظر بودجهای، این سیاست در چارچوب تحقق قانون هدفمندسازی یارانهها و اجرای مفاد بودجه سال ۱۴۰۴ صورت گرفته است. منابع حاصل از این حذف، طبق اعلام وزیر کار، برای تأمین کالابرگ و حمایت غیرنقدی از دهکهای پایین تخصیص خواهد یافت. در این راستا، دولت در سه نوبت اقدام به توزیع کالابرگ میان دهکهای نخست کرده است.
نکته قابل توجه آن است که با استناد به ساختار اجرایی طرح، سنجش وسع خانوار از طریق شش شاخص اصلی انجام میگیرد. این شاخصها به تفکیک دربرگیرنده اطلاعات مالی، ملکی، بانکی و سفر خارجی افراد است. برای مثال، خانواری با تراکنش بانکی ماهانه بیش از ۵۰ میلیون تومان در یکنفره یا بیش از ۱۰۰ میلیون تومان در پنجنفره، در طبقه دهکهای بالا قرار میگیرد. همچنین خانواری که خودرو یا خودروهایی با مجموع ارزش بیش از ۳ میلیارد تومان در اختیار داشته باشد، مشمول حذف است.
علاوه بر آن، در آمد سالانه خانوارها یکی از مهمترین معیارهای تعیین دهکبندی تلقی میشود. آستانه درآمد سالانه برای حذف در خانوار یکنفره ۳۰ میلیون تومان، دو نفره ۳۷.۵ میلیون تومان، سهنفره ۴۵ میلیون تومان، چهار نفره ۵۲.۲۵ میلیون تومان و پنجنفره ۶۰ میلیون تومان تعیین شده است.
با توجه به حساسیت موجود بر صحت دادههای اقتصادی، رئیسجمهور نیز در سخنرانی اردیبهشتماه ۱۴۰۴ تأکید کرد که نبود دادههای دقیق بهعنوان بهانه برای تأخیر در اجرای این تکلیف قابل قبول نیست. وی خواستار شتاب در اجرای دهکبندی با تکیه بر دادههای ۸۱ میلیون نفر جمعیت کشور شد.
در بخش دیگری از ابعاد اقتصادی طرح، میتوان به مسئله توزیع کالابرگ اشاره کرد. بر اساس اعلام وزارت تعاون، ساختار قبلی سامانههای اطلاعاتی کشور متعلق به دههها پیش از جنگ تحمیلی بوده و اکنون سامانه جدیدی برای پردازش اطلاعات بهروز ایجاد شده است. این سامانهها قادرند وضعیت مالی، ملکی و مصرفی خانوارها را رصد و نسبت به ارزیابی دقیق دهکبندی اقدام کنند.
حذف یارانه دهکهای بالا، ضمن آزادسازی منابع، بستری برای بازنگری در روشهای حمایت اجتماعی نیز فراهم میکند. از آنجا که یارانه بهصورت نقدی تنها اثر محدودی بر معیشت دهکهای پردرآمد داشته، تخصیص منابع به دهکهای نیازمند میتواند نقش بیشتری در افزایش ضریب اثربخشی سیاستهای حمایتی داشته باشد.
با این حال، اجرای دقیق طرح نیازمند هماهنگی میان نهادهای مختلف است. طبق اعلام وزیر کار، جلساتی با سازمان امور مالیاتی و بانک مرکزی برای تعیین شیوه برگشت منابع مالیات بر ارزش افزوده تشکیل شده، اما به دلیل ناهماهنگی در دادهها، این منبع درآمدی فعلاً غیر قابل اتکا تلقی شده و تنها گزینه قابل اجرا، درآمد ناشی از حذف یارانهها معرفی شده است.
سرپرست سازمان هدفمندسازی یارانهها نیز در اظهارنظری تأکید کرده است که اجرای این اقدام باید مبتنی بر نتایج آزمون وسع باشد تا منابع آزادشده بهطور واقعی در اختیار دهکهای پایین جامعه قرار گیرد. همچنین هشدار داده شده که هرگونه اعتراض فاقد مستندات ممکن است منجر به قطع سایر حمایتهای دولتی نیز شود.
با در نظر گرفتن شاخصهای چندگانه و دادهمحور بودن سیاست جدید، میتوان آن را بخشی از تلاش دولت برای بازطراحی نظام رفاه عمومی کشور تلقی کرد. دولت با تکیه بر شفافسازی دادهها، هدفمندی بیشتر و تمرکز بر دهکهای پایین، مسیر بازتوزیع منابع را در مسیر بهرهوری اقتصادی بیشتر هدایت کرده است.
کارکردهای بودجهای و ساختاری دهکبندی جدید در سیاست یارانهای
سامانه جدید دهکبندی طراحیشده از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با هدف بازبینی در وضعیت اقتصادی خانوارها و بر اساس دادههای بهروز، معیارهای حذف یارانه را با دقت بالاتری اجرا میکند. این سامانه با استناد به دادههای بانکی، اطلاعات بیمهای، سوابق مالیاتی، مالکیت ملک و خودرو، و حتی تعداد سفرهای خارجی، خانوارها را در طبقهبندی جدید اقتصادی قرار داده است.
براساس اعلام رسمی، شاخصهای ششگانهای که برای ارزیابی سطح اقتصادی خانوارها در نظر گرفته شدهاند، عبارتند از: درآمد سالانه، میزان تراکنش بانکی، ارزش ملک، ارزش خودرو، سابقه سفر خارجی، و اقامت خارج از کشور. هر کدام از این شاخصها دارای سقف مشخصی است که عبور از آن منجر به حذف یارانه میشود.
- – درآمد سالانه برای خانوار یکنفره: بیش از ۳۰ میلیون تومان
- – درآمد سالانه برای خانوار دونفره: بیش از ۳۷.۵ میلیون تومان
- – درآمد سالانه برای خانوار سهنفره: بیش از ۴۵ میلیون تومان
- – درآمد سالانه برای خانوار چهارنفره: بیش از ۵۲.۲۵ میلیون تومان
- – درآمد سالانه برای خانوار پنجنفره: بیش از ۶۰ میلیون تومان
همچنین، سقف تراکنشهای بانکی نیز بهعنوان ملاکی مستقل برای حذف یارانه در نظر گرفته شده است. برای خانوار پنجنفره، تراکنش بیش از ۱۰۰ میلیون تومان در ماه، از مصادیق دهک بالا محسوب میشود. این دادهها با همکاری سازمان امور مالیاتی، بانک مرکزی، سازمان ثبت اسناد و دیگر نهادهای اطلاعاتی احصا شدهاند.
در ساختار جدید، خانوارهایی که خودروهایی با مجموع ارزش بیش از ۳ میلیارد تومان دارند یا املاک با ارزش بیش از ۳۵ میلیارد تومان در اختیارشان است، بهعنوان ثروتمند طبقهبندی شدهاند و از شمول یارانه حذف میشوند. بهعلاوه، افرادی با بیش از پنج سفر خارجی در یک سال یا دارای اقامت در خارج از کشور نیز در گروه سه دهک بالای درآمدی قرار میگیرند.
این شاخصهای ترکیبی، امکان تخمین جامعتری از سطح واقعی معیشت خانوارها فراهم کرده و به دولت این امکان را داده که با دقت بیشتری سیاست هدفمندی یارانهها را اجرا کند. طبق اعلام محمد میدری، وزیر تعاون، بیش از ۲۰ میلیون نفر در سه دهک بالای درآمدی شناسایی شدهاند که تاکنون حذف یارانه حدود ۱۸ میلیون نفر عملیاتی شده است.
بر اساس گزارش منتشرشده از کمیسیون تلفیق بودجه مجلس، دولت با هدف حذف یارانه حدود ۲۴ میلیون نفر برنامهریزی کرده بود که با تجدید نظر، این رقم به ۱۷ تا ۱۸ میلیون نفر کاهش یافت. اجرای این تصمیم در سال ۱۴۰۴ با شیب ملایم و بهصورت مرحلهای آغاز شده و حذف دهک هشتم و نهم پس از دهک دهم در دستور کار قرار گرفته است.
تأثیر مستقیم این اقدام، کاهش هزینه جاری دولت و ایجاد ظرفیت مالی برای تأمین سیاستهای حمایتی است. در گزارشهای بودجهای، عدد ۳۱۵ هزار میلیارد تومان بهعنوان کل بار مالی یارانههای نقدی و غیرنقدی در سال ۱۴۰۴ ذکر شده که حذف سه دهک بالا بخشی از بار این عدد را کاهش میدهد.
در کنار این موضوع، دولت اعلام کرده که استفاده از مالیات بر ارزش افزوده برای تأمین یارانه دهکهای پایین، بهدلیل نارسایی سامانهای در تفکیک کالاهای مشمول، امکانپذیر نیست. به گفته وزیر کار، لبنیات و برخی اقلام اساسی از مالیات بر ارزش افزوده معاف هستند و همین باعث شده منابع این بخش غیرقابل اجرا اعلام شود.
پاسخگویی به حذفشدگان نیز از طریق سامانه «حمایت» در حال انجام است. این سامانه به آدرس hemayat.mcls.gov.ir امکان استعلام دهک، ثبت اعتراض، بارگذاری مدارک، و دریافت کد رهگیری را برای کاربران فراهم کرده است. علاوه بر این، کد USSD و تماس تلفنی نیز برای خانوارهایی که دسترسی آنلاین ندارند، در نظر گرفته شده است.
سازمان هدفمندی یارانهها نیز تأکید کرده است که کلیه تصمیمات اتخاذشده در چارچوب آزمون وسع، مبتنی بر دادههای بهروز و واقعی بوده و هرگونه اعتراض بدون سند، منجر به حذف دیگر حمایتهای اجتماعی خواهد شد.
از نظر ساختاری، دهکبندی جدید بستری فراهم کرده تا دولت بتواند سیاستهای حمایتی نظیر توزیع کالابرگ را هدفمندتر و متناسب با وضعیت اقتصادی هر خانوار اجرا کند. در این چارچوب، امکان کاهش نابرابری درآمدی، تخصیص منابع محدود به گروههای واقعی نیازمند، و بهبود عدالت در توزیع یارانهها بهوجود آمده است.
با توجه به اینکه سامانههای قبلی اطلاعاتی مربوط به دهههای گذشته بودهاند، ایجاد زیرساختهای جدید دادهمحور از الزامات اجرای موفق این سیاست تلقی شده است. بر اساس اظهارات کارشناسان دولتی، برای اجرای کامل این برنامه، بهروزرسانی اطلاعات اقتصادی بیش از ۸۱ میلیون نفر در دستور کار قرار گرفته است.
