یارانههای صنعتی در جهان به سطحی کمسابقه رسیده است
تازهترین گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان میدهد که یارانههای صنعتی در اقتصاد جهان دوباره اوج گرفته و در سال ۲۰۲۴ به یکی از بالاترین سطوح ثبتشده پس از بحران مالی جهانی رسیده است. این گزارش که بر پایه پایگاه داده MAGIC تهیه شده، تصویری جزئیتر از حمایتهایی ارائه میکند که شرکتهای بزرگ صنعتی عملا دریافت کردهاند؛ نه فقط ارقامی که دولتها در گزارشهای رسمی اعلام میکنند. برآورد این نهاد نشان میدهد مجموع حمایتها در ۱۵ بخش کلیدی صنعت در سال ۲۰۲۴ به ۱۰۸ میلیارد دلار رسیده است.
نسبت یارانهها به درآمد شرکتهای صنعتی در سال ۲۰۲۴ معادل ۱.۳ درصد اعلام شده است؛ رقمی که از نظر این شاخص، پس از رکورد سال ۲۰۰۹ در رتبه دوم قرار میگیرد. تفاوت مهم با سال ۲۰۰۹ آن است که در آن دوره، افت شدید فروش شرکتها در جریان بحران مالی، نسبت یارانه به درآمد را به شکل مکانیکی بالا برده بود. اما در دوره اخیر، افزایش حمایتها همزمان با ادامه فعالیت بخش تولید و رشد سیاستهای صنعتی در بسیاری از اقتصادها رخ داده و از نگاه آماری، نشانه پررنگتر شدن نقش دولتها در تامین مالی تولید صنعتی است.
چین در صدر دریافت حمایتهای صنعتی
در بخش مهمی از گزارش، چین به عنوان اصلیترین دریافتکننده حمایتهای دولتی معرفی شده است. طبق دادههای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، شرکتهای صنعتی مستقر در چین طی سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴ به طور میانگین سه تا هشت برابر بیشتر از شرکتهای مستقر در کشورهای عضو این سازمان، حمایت دولتی دریافت کردهاند. این فاصله در مقایسه با اقتصادهای غیرعضو مانند برزیل، هند و اندونزی نیز قابل توجه گزارش شده است.
اهمیت این موضوع فقط در اندازه کمکها نیست، بلکه در اثر آن بر سهم بازار شرکتها نیز دیده میشود. تحلیل سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان میدهد حدود ۲۲ درصد از رشد سهم بازار شرکتهایی که بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۳ بزرگتر شدهاند، با یارانههایی که دریافت کردهاند توضیح داده میشود. این نسبت برای شرکتهای چینی به نزدیک ۶۰ درصد میرسد؛ عددی که نشان میدهد حمایت دولتی در مسیر گسترش جایگاه این شرکتها در بازارهای جهانی نقش پررنگی داشته است.
پایگاه MAGIC برای کاهش ابهام در اندازه واقعی حمایتها طراحی شده است. این پایگاه، اطلاعات ۵۲۵ گروه صنعتی بزرگ جهان را در دوره ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴ بررسی میکند و سه مسیر اصلی پشتیبانی را در نظر میگیرد: کمکهای بلاعوض، امتیازهای مالیاتی و تامین مالی ارزانتر از نرخ بازار. به این ترتیب، تمرکز آن بر دریافتی واقعی شرکتهاست؛ موضوعی که برای بخشهایی با افشای اطلاعات محدود یا حمایتهای محلی و منطقهای اهمیت بیشتری پیدا میکند.
حمایت بیشتر از انرژی تجدیدپذیر و نیمهرساناها
بر اساس این گزارش، تجهیزات انرژی تجدیدپذیر، نیمهرساناها و صنایع سنگین بیشترین میزان حمایت نسبی را در میان بخشهای بررسیشده دریافت کردهاند. در دوره ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴، تولید پنلهای خورشیدی، نیمهرساناها، آلومینیوم، فولاد و کشتیسازی، به نسبت درآمد شرکتها، در میان پنج حوزه اصلی دریافتکننده یارانه قرار گرفتهاند. این ترکیب نشان میدهد که حمایتهای صنعتی فقط به بخشهای سنتی محدود نیست و همزمان زنجیرههای فناوری و انرژی را نیز دربر گرفته است.
در حوزه نیمهرساناها، اختلاف میان مناطق بیشتر به چشم میآید. دادههای گزارش نشان میدهد میانگین یارانه شرکتهای چینی فعال در این صنعت در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ به نزدیک ۱۰ درصد از درآمد آنها رسیده، در حالی که میانگین جهانی کمی بیش از ۲ درصد بوده است. این سطح از حمایت در صنعتی رخ داده که به دلیل هزینه بالای تحقیق، تجهیزات پیشرفته و سرمایهگذاری بلندمدت، یکی از حساسترین بخشهای تولید جهانی محسوب میشود.
صنایع دارای مالکیت دولتی نیز سهم قابل توجهی در دریافت حمایتها دارند. گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی میگوید شرکتهایی که بیش از ۲۵ درصد مالکیت دولتی دارند، به طور متوسط بیش از رقبای خصوصی خود از یارانه برخوردار شدهاند؛ به ویژه در قالب کمکهای بلاعوض و وامهای ارزانتر از نرخ بازار. بخشی از این وضعیت به حضور گسترده چنین شرکتهایی در صنایع سنگین و بدهیمحور مرتبط است؛ صنایعی که تامین مالی در آنها معمولا نقش تعیینکنندهای در رقابتپذیری دارد.
با وجود رشد سهم بازار برخی شرکتهای دریافتکننده یارانه، گزارش یادشده افزایش معناداری در بهرهوری یا سودآوری آنها نشان نمیدهد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی این وضعیت را نشانهای میداند که بخشی از رشد سهم بازار میتواند ناشی از امکان کاهش قیمتها، حفظ ظرفیت تولید و اثرگذاری بر تصمیم سرمایهگذاری رقبا باشد؛ نه لزوما حاصل افزایش کارایی عملیاتی. این یافته، نگاه تازهای به اثر اقتصادی یارانههای صنعتی در بازارهای جهانی ارائه میکند.
انتشار عمومی پایگاه MAGIC در شرایطی انجام شده که دولتها در سالهای اخیر توجه بیشتری به سیاست صنعتی، امنیت زنجیره تامین، انرژی پاک و فناوریهای راهبردی نشان دادهاند. دادههای این پایگاه امکان مقایسه حمایتها را در سطح بخش، منطقه و ابزارهای حمایتی فراهم میکند و برای رصد جریانهای تجاری، قیمتگذاری تولیدات صنعتی و تغییر سهم شرکتها در بازار جهانی، دادهای تازه در اختیار فعالان اقتصادی قرار میدهد.
