ناترازی بنزین چگونه از مصرف بالای ناوگان فرسوده تشدید میشود
شکاف میان تولید و مصرف بنزین در ایران فقط به رشد تعداد سفرها یا افزایش تعداد خودروها محدود نیست و بخشی از آن به راندمان پایین ناوگانی بازمیگردد که برای پیمودن یک مسیر مشخص، سوخت بیشتری مصرف میکند. برآورد مطرحشده در گزارشهای اخیر، ناترازی روزانه بنزین را حدود ۱۴ میلیون لیتر نشان میدهد و هزینه تامین هر لیتر بنزین وارداتی نیز حدود ۹۰ هزار تومان عنوان شده است. در چنین شرایطی، مصرف اضافه هر خودرو مستقیما فشار بیشتری بر هزینه تامین سوخت ایجاد میکند.
اهمیت این موضوع زمانی روشنتر میشود که ترکیب ناوگان کشور بررسی شود. دادههای منتشرشده از سوی منابع حوزه انرژی نشان میدهد در ایران حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه وجود دارد که نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه از آنها در رده فرسوده قرار میگیرند. در این میان بیش از ۱۱ میلیون موتورسیکلت فرسوده و حدود ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار خودروی سواری فرسوده شناسایی شده است. این حجم از وسایل نقلیه قدیمی، مصرف سوخت را به یک مسئله مرتبط با بهرهوری ناوگان تبدیل کرده است.
مقایسه مصرف خودروهای جدید و فرسوده نیز فاصله قابل توجهی را نشان میدهد. مصرف بنزین خودروهای نوشماره داخلی در هر ۱۰۰ کیلومتر حدود ۸ تا ۱۰ لیتر برآورد شده است، در حالی که مصرف خودروهای فرسوده میتواند به حدود ۱۶ تا ۲۲ لیتر در همین مسافت برسد. درباره موتورسیکلتها نیز مصرف نمونههای نوشماره حدود ۳ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر و مصرف نمونههای فرسوده نزدیک به ۶ لیتر اعلام شده است. به این ترتیب بخشی از تقاضای سوخت بدون افزایش میزان جابهجایی ایجاد میشود.
هزینه سوخت از طراحی خودرو تا نگهداری ناوگان شکل میگیرد
مصرف واقعی خودرو به مجموعهای از عوامل فنی وابسته است. فناوری موتور، وزن خودرو، کیفیت قوای محرکه، تنظیم موتور، وضعیت قطعات و استانداردهای مصرف سوخت میتوانند مقدار بنزین مورد نیاز برای هر کیلومتر حرکت را تغییر دهند. به همین دلیل کاهش مصرف تنها به رفتار راننده وابسته نیست و بخشی از مسئله از مرحله طراحی و تولید خودرو آغاز میشود. هرچه فاصله مصرف واقعی محصولات داخلی با خودروهای کممصرف بیشتر باشد، فشار تقاضا بر شبکه تولید و توزیع بنزین نیز بالاتر باقی میماند.
این موضوع در مقیاس چند میلیون خودرو اثر اقتصادی قابل توجهی پیدا میکند. حتی کاهش محدود مصرف در هر خودرو، زمانی که در کل ناوگان تکرار شود، میتواند مقدار بزرگی از تقاضای روزانه بنزین را کاهش دهد. آژانس بینالمللی انرژی نیز در توصیههای مربوط به بهرهوری حملونقل، استانداردهای بهروز مصرف سوخت و اجرای موثر آنها را از ابزارهای اصلی کاهش مصرف سوخت خودروها میداند. بنابراین سختگیرانهتر شدن استانداردها و نزدیک شدن مصرف واقعی خودروها به اهداف تعیینشده، بخشی از مسیر کنترل ناترازی بنزین محسوب میشود.
در کنار کیفیت تولید، نگهداری فنی خودروهای موجود نیز بر مصرف اثر دارد. افت راندمان موتور، فرسودگی قطعات، تنظیم نبودن سامانه سوخترسانی و استفاده طولانی از فناوریهای قدیمی میتواند مصرف را افزایش دهد. شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی نیز در توصیههای مدیریت مصرف بر نگهداری فنی مناسب خودروها تاکید کرده است. در نتیجه، کاهش مصرف ناوگان موجود به موازات اصلاح محصولات جدید، میتواند فشار بر تامین بنزین را بدون کاهش میزان جابهجایی ضروری مردم کمتر کند.
ظرفیت سوختهای جایگزین نیز بخشی از همین معادله اقتصادی است. بر اساس تازهترین دادههای منتشرشده، ظرفیت روزانه عرضه سیانجی در کشور حدود ۳۵ میلیون مترمکعب است، اما مصرف واقعی آن نزدیک به ۱۵ میلیون مترمکعب اعلام شده و حدود ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت بلااستفاده باقی مانده است. همچنین طی سالهای گذشته حدود ۳ میلیارد دلار در توسعه این بخش سرمایهگذاری شده است. افزایش استفاده از ظرفیت موجود سیانجی میتواند بخشی از تقاضای بنزین را از شبکه مصرف خارج کند.
اسقاط خودروهای فرسوده به یک ابزار صرفهجویی سوخت تبدیل شده است
نوسازی ناوگان و خروج خودروهای فرسوده فقط یک برنامه صنعتی یا زیستمحیطی نیست و از منظر هزینه سوخت نیز اهمیت دارد. آمار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران نشان میدهد اسقاط ۵۰۵ هزار دستگاه خودرو در یک دوره ۲۰ ماهه، علاوه بر بازگرداندن مواد قابل بازیافت به چرخه اقتصاد، با کاهش مصرف سوخت همراه بوده است. طبق همین گزارش، صرفهجویی ناشی از نوسازی ناوگان در یک سال به حدود ۱ میلیارد و ۱۰۰ میلیون لیتر سوخت رسید و در هفت ماه بعد نیز ۳۲۲ میلیون لیتر دیگر صرفهجویی ثبت شد.
اثر اقتصادی اسقاط زمانی بیشتر میشود که مالک خودروی فرسوده امکان جایگزینی واقعی داشته باشد. صرف خروج یک خودرو از چرخه، بدون دسترسی به تسهیلات و خودروی جایگزین، نمیتواند جریان نوسازی را در مقیاس بزرگ پایدار نگه دارد. تجربه برنامههای نوسازی نشان داده است که تسهیلات خرید، مشوق اسقاط و عرضه خودروی مناسب باید همزمان پیش بروند تا مالک بتواند از خودروی پرمصرف به گزینهای با مصرف پایینتر منتقل شود. این سازوکار، هزینه سوخت را در طول عمر وسیله نقلیه کاهش میدهد.
در بخش تولید نیز حرکت به سمت خودروهای کممصرف، دوگانهسوز و هیبریدی میتواند بر تقاضای آینده بنزین اثر بگذارد. در سالهای اخیر قراردادهایی برای افزایش تولید خودروهای دوگانهسوز منعقد شده و برنامه تبدیل رایگان بخشی از خودروهای بنزینی به دوگانهسوز نیز ادامه یافته است. همزمان، توسعه جایگاههای سیانجی و زیرساخت شارژ خودروهای برقی در دستور کار قرار گرفته است. این اقدامات زمانی اثر اقتصادی بیشتری خواهند داشت که کاهش مصرف واقعی خودروها در کنار افزایش تعداد آنها اندازهگیری شود.
با توجه به هزینه بالای واردات سوخت، هر لیتر بنزینی که از مسیر افزایش بهرهوری ناوگان صرفهجویی شود، نیاز به تامین سوخت از منابع پرهزینهتر را کاهش میدهد. از این منظر، ناترازی بنزین فقط مسئله ظرفیت پالایشگاهی نیست و به کیفیت ناوگان، سرعت نوسازی، استاندارد مصرف، سوخت جایگزین و حملونقل عمومی نیز ارتباط دارد. ادامه تردد خودروهایی که برای یک مسافت ثابت تا دو برابر نمونههای جدید سوخت مصرف میکنند، شکاف تولید و مصرف را در سطحی بالاتر نگه میدارد.
