صادرات نفت ایران میتواند ارزآوری کشور و تعادل بازار جهانی را تقویت کند
میرقاسم مومنی، کارشناس حوزه انرژی، با اشاره به فراهم شدن یک فرصت موقت برای گسترش فروش نفت گفت افزایش صادرات نفت ایران میتواند همزمان دو اثر اقتصادی ایجاد کند؛ از یک سو ورود ارز حاصل از فروش نفت را افزایش دهد و از سوی دیگر با افزودن حجم تازه به عرضه جهانی، بخشی از فشار موجود بر قیمت نفت و هزینه تامین انرژی را کاهش دهد.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانه داری آمریکا در مجوز عمومی تازه خود، تولید، فروش، تحویل و تخلیه نفت خام، محصولات نفتی و محصولات پتروشیمی با مبدا ایران را تا ۲۱ اوت ۲۰۲۶ مجاز اعلام کرده است. متن مجوز، خدمات مرتبط با مدیریت کشتی، خدمه، سوخت رسانی، راهبری، ثبت، پرچم، بیمه، رده بندی و عملیات نجات را نیز در محدوده فعالیتهای مجاز قرار میدهد و پرداخت وجوه مربوط به خرید را با منابع دلاری امکان پذیر میداند.
در متن رسمی این مجوز، سازوکار مشخصی برای تعیین محل مصرف درآمد نفتی ایران ذکر نشده است. با این حال، نحوه اجرای بانکی، پذیرش ریسک از سوی موسسههای مالی و مدت محدود اعتبار مجوز، همچنان بر سرعت دسترسی به منابع اثر میگذارد. فعالان بازار برای قراردادهای بزرگ و بلندمدت معمولا به ثبات مقررات، امکان بیمه کامل و اطمینان از تداوم مسیر پرداخت نیاز دارند.
ظرفیت عرضه و واکنش قیمتها
آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد صادرات نفت خام و میعانات ایران در سال ۲۰۲۵ بر پایه برآورد ورتکسا به طور متوسط روزانه یک میلیون و ۵۷۶ هزار بشکه بوده است. همان گزارش، درآمد اسمی حاصل از صادرات نفت خام و میعانات ایران در سال ۲۰۲۵ را حدود ۴۸ میلیارد دلار برآورد میکند، هرچند تاکید دارد که ارقام فروش به دلیل محدودیت اطلاعات و تخفیفهای تجاری، قطعی نیستند.
این دادهها همچنین از تمرکز بسیار بالای بازار مقصد حکایت دارد. برآورد ورتکسا برای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد روزانه حدود یک میلیون و ۵۶۷ هزار بشکه از صادرات نفت خام و میعانات ایران به چین رسیده و سهم ثبت شده سایر مقصدها بسیار محدود بوده است. گسترش دامنه خریداران میتواند قدرت چانه زنی فروشنده را بیشتر کند و فاصله قیمت نفت ایران با شاخصهای جهانی را کاهش دهد.
بازار در ماههای اخیر نوسان شدیدی را تجربه کرده است. دادههای ردیابی نفتکشها نشان داد صادرات ایران در ماه مه ۲۰۲۶ به شدت افت کرد و بخشی از نفت تولید شده در مخازن شناور باقی ماند. کپلر در اوایل ژوئن حجم نفت خام و میعانات ایران روی آب را حدود ۱۴۷ میلیون بشکه برآورد کرده بود که نزدیک به ۶۷ میلیون بشکه آن در محدوده خلیج فارس و دریای عمان متوقف مانده بود.
پس از اعلام مجوز موقت، ورتکسا حجم نفت خام ایران روی آب را حدود ۱۲۶ میلیون بشکه اعلام کرد و افزود نزدیک به نیمی از آن در آبهای آسیا قرار دارد. آزاد شدن تدریجی این ذخایر میتواند بدون انتظار برای رشد فوری تولید، حجم قابل عرضه به پالایشگاهها را افزایش دهد. البته موجودی بالای برخی پالایشگران آسیایی و خریدهای از پیش انجام شده برای ماههای ژوئیه و اوت، سرعت جذب محمولههای تازه را محدود میکند.
آژانس بین المللی انرژی در گزارش ژوئن خود، عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را به طور متوسط ۱۰۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز پیش بینی کرده که ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه کمتر از سال قبل است. این نهاد تولید ایران را در ماه مه حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در روز برآورد کرده، در حالی که رقم ماه آوریل ۳ میلیون و ۳۶۰ هزار بشکه و ظرفیت پایدار کشور حدود ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز اعلام شده است.
با وجود کاهش برآورد تقاضای جهانی در سال ۲۰۲۶، افت ذخایر و اختلال در مسیرهای عرضه باعث شده بازار به ورود هر محموله تازه حساس باشد. واکنش قیمتها نیز این حساسیت را نشان داد؛ در معاملات ۲۴ ژوئن، نفت برنت با کاهش به ۷۳ دلار و ۷۴ سنت و نفت وست تگزاس اینترمدیت با افت به ۷۰ دلار و ۳۴ سنت در هر بشکه رسید. افزایش عرضه ایران در چنین فضایی میتواند به کاهش حق بیمه ریسک و آرامتر شدن هزینه خوراک پالایشگاهها کمک کند.
ارزآوری و مسیرهای مصرف درآمد نفتی
مومنی گفت اهمیت صادرات نفت ایران تنها به حجم فروش محدود نمیشود و کیفیت وصول درآمد نیز برای اقتصاد کشور اهمیت دارد. فروش با تخفیف کمتر، حذف بخشی از هزینه واسطهها و امکان استفاده از شبکه بانکی رسمی میتواند خالص ارز دریافتی را افزایش دهد. این موضوع در تامین مالی واردات کالاهای اساسی، دارو و تجهیزات پزشکی، نهادههای کشاورزی و مواد اولیه تولید نقش مستقیم دارد.
در بخش بازار ارز، اثر صادرات به میزان فروش، قیمت نهایی هر بشکه، هزینه حمل و بیمه و امکان انتقال واقعی منابع بستگی دارد. افزایش عدد صادرات بدون دسترسی سریع به وجوه، اثر محدودی بر عرضه ارز خواهد داشت؛ اما تسویه قابل استفاده میتواند توان تامین نیازهای تجاری را بالا ببرد و فشار ناشی از تقاضای وارداتی را تعدیل کند. به همین دلیل، فعال شدن بانکها و شرکتهای بیمه برای بهره برداری اقتصادی از دوره مجوز اهمیت زیادی دارد.
پالایشگاههای مستقل چین همچنان مهمترین خریداران بالقوه نفت ایران به شمار میروند، اما منابع تجاری میگویند بسیاری از پالایشگران آسیایی نیاز خود را تا اوت از عرضه کنندگان دیگر تامین کردهاند. بازگشت خریداران قدیمی به قراردادهای نفت ایران نیز به بررسی کیفیت نفت، شرایط تحویل، قیمت نهایی و رویههای انطباق بانکی نیاز دارد. بنابراین رشد فروش میتواند ابتدا از تخلیه ذخایر شناور و قراردادهای کوتاه مدت آغاز شود.
به گفته این کارشناس انرژی، ظرفیت تولید، موجودی نفت روی آب و موقعیت جغرافیایی پایانههای صادراتی ایران امکان واکنش نسبتا سریع به تقاضای بازار را فراهم میکند. سرعت افزایش فروش در هفتههای آینده به آماده بودن نفتکشها، پوشش بیمه، دسترسی به بنادر مقصد، شرایط پرداخت و تصمیم پالایشگران بستگی دارد و هر بهبود در این اجزا میتواند ارزآوری نفتی را افزایش دهد.
