صادرات پسته ایران دوباره به مسیر اروپا نزدیک شد
بازار صادرات پسته ایران بار دیگر با خبر کاهش مانعهای بهداشتی در اروپا مورد توجه فعالان تجارت خشکبار قرار گرفت. محمدمهدی برومندی، معاون امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرده است که پس از ماهها پیگیری فنی و گفتوگو با طرف اروپایی، محدودیتهایی که بر ورود پسته ایران به اتحادیه اروپا اعمال شده بود، رفع شده و مسیر ارسال محمولهها به کشورهای عضو این اتحادیه روانتر میشود. این خبر برای تولیدکنندگان کرمان، رفسنجان، خراسان، یزد و سایر قطبهای تولید پسته از آن جهت اهمیت دارد که اروپا یکی از بازارهای با ارزش افزوده بالاتر در زنجیره خشکبار محسوب میشود.
موضوع اصلی محدودیتها به دو شاخص سلامت محصول بازمیگشت؛ باقیمانده سم کلرپیریفوس و سطح آفلاتوکسین در محمولههای صادراتی. از سال ۲۰۱۹ پسته ایران در چارچوب کنترلهای سختگیرانهتر اتحادیه اروپا قرار گرفت و واردکنندگان ناچار بودند برای هر محموله مدارک تکمیلی، گواهیهای سلامت و آزمایشهای مرزی ارائه کنند. این روند هزینه ترخیص را بالا برد، زمان ورود کالا را طولانی کرد و بخشی از مزیت رقابتی پسته ایرانی را در برابر رقبای آمریکا، ترکیه و اسپانیا کاهش داد.
برآورد مطرح شده از سوی بخش باغبانی نشان میدهد که این محدودیتها طی چند سال گذشته اثر قابل توجهی بر تجارت داشته و حدود ۲۵۰ میلیون دلار از ظرفیت صادراتی پسته ایران را کاهش داده است. فعالان بازار میگویند در تجارت خشکبار، فاصله زمانی میان برداشت، فرآوری، بستهبندی، حمل و ترخیص میتواند بر قیمت نهایی اثر بگذارد؛ به همین دلیل هر کاهش در هزینه کنترل مرزی، برای صادرکننده، واردکننده و خریدار عمده اهمیت مالی دارد.
گذر از مانع سلامت محور در تجارت پسته
به گفته برومندی، ارتقای کنترلهای داخلی، اصلاح فرایند نمونهبرداری، دقت بیشتر در بستهبندی و پیگیری پرونده در سطح دستگاههای تخصصی، زمینه تغییر نگاه طرف اروپایی را فراهم کرده است. در بازار اروپا، محصولاتی مانند پسته فقط از نظر قیمت بررسی نمیشوند و معیارهایی مانند قابلیت ردیابی، استاندارد انبارداری، گواهی آزمایشگاهی و ثبات کیفیت نیز در تصمیم خریدار اثرگذار است. از این منظر، بازگشت تدریجی اعتماد تجاری میتواند جایگاه پسته ایرانی را در قراردادهای بلندمدت تقویت کند.
وزارت جهاد کشاورزی پیشبینی کرده است که صادرات پسته در سال زراعی جاری به حدود ۲۵۰ هزار تن برسد و ارزش آن از مرز ۱.۸ میلیارد دلار عبور کند. همچنین در گزارشهای رسمی مربوط به عملکرد سال جاری آمده است که تا پایان آذر، نزدیک به ۱۰۰ هزار تن پسته به ارزش ۷۳۰ میلیون دلار به ۶۷ کشور صادر شده که ۱۸ کشور عضو اتحادیه اروپا نیز در میان مقصدهای صادراتی قرار داشتهاند. این ارقام نشان میدهد پسته همچنان یکی از مهمترین اقلام ارزآور کشاورزی ایران است.
اهمیت بازار اروپا تنها به حجم خرید محدود نیست. بخشی از پسته صادراتی ایران در اروپا به مصرف مستقیم نمیرسد و در صنایع شیرینی، شکلات، بستنی، فرآوردههای مغز سبز و بستهبندیهای خردهفروشی استفاده میشود. در این بخشها، یکنواختی رنگ، درصد خندان بودن، اندازه دانه، سلامت مغز و امکان تحویل منظم اهمیت بالایی دارد. به همین دلیل حذف یا کاهش مانعهای اداری میتواند سهم پسته ایرانی را در قراردادهای صنعتی افزایش دهد.
رقابت جهانی برای محصولی با ارزش افزوده بالا
بازار جهانی پسته در سال جاری با رقابت فشرده روبهرو است. گزارشهای بینالمللی نشان میدهد تولید جهانی پسته در فصل ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به دلیل کاهش تولید در ایران، ترکیه و سوریه افت داشته، در حالی که ایالات متحده با افزایش تولید، جایگاه پررنگتری در عرضه جهانی پیدا کرده است. با این حال، پسته ایران همچنان به دلیل تنوع رقم، طعم، رنگ مغز و سابقه تجاری، برای بخشی از خریداران اروپایی و آسیایی جذابیت دارد.
در داخل کشور نیز پسته فقط یک محصول کشاورزی نیست و زنجیرهای از باغداری، فرآوری، سورتینگ، آزمایشگاه، بستهبندی، حملونقل و تجارت خارجی را فعال میکند. کاهش محدودیتهای ورودی در اروپا میتواند جریان نقدی صادرکنندگان را بهبود دهد و برای باغداران، انگیزه نگهداری و سرمایهگذاری در کیفیت باغ را افزایش دهد. این موضوع به ویژه در استانهایی اهمیت دارد که اقتصاد محلی آنها با برداشت و فروش پسته پیوند مستقیم دارد.
بر اساس اعلام معاونت باغبانی، بازار پسته اروپا ظرفیتی نزدیک به ۸۰۰ میلیون یورو دارد و باز شدن مسیر فروش در این بازار میتواند بخشی از درآمد از دست رفته سالهای گذشته را جبران کند. ادامه این روند به حفظ کیفیت محمولهها، کنترل دقیق آفلاتوکسین، مدیریت مصرف سموم، رعایت استانداردهای انبارداری و همکاری منظم میان باغدار، صادرکننده و نهادهای نظارتی وابسته است. فعالان بازار اکنون منتظرند اثر این گشایش در قراردادهای ماههای آینده، قیمت خرید از باغدار و میزان سفارشهای اروپایی مشخص شود.
