رقص دلار روی موج اخبار؛ مانع بزرگ بر سر راه تکنرخی شدن ارز
بازار ارز در هفتههای اخیر با نوسانات شدید همراه بوده است؛ نوساناتی که تنها در کمتر از دو هفته، تغییر قیمتی بیش از ۸ هزار تومان را برای دلار رقم زده و نشان داده است که این بازار همچنان بیثبات و غیرقابل اتکا باقی مانده است. کارشناسان معتقدند این وضعیت، اجرای سیاست تکنرخی شدن ارز را پرهزینه و دشوار کرده و خطرات زیادی برای تولید و مصرفکنندگان به همراه دارد.
تغییر مسیر نرخ ارز با اخبار سیاسی
به گزارش خبرنگار اقتصادی، نرخ ارز در بازار آزاد بیش از هر عامل دیگری به اخبار و رویدادهای سیاسی در سطح بینالمللی واکنش نشان میدهد. یک خبر میتواند ظرف چند ساعت مسیر قیمتی دلار را تغییر دهد و همین امر باعث شده امکان پیشبینی و برنامهریزی اقتصادی برای فعالان اقتصادی به حداقل برسد.
این وابستگی شدید نرخ ارز به فضای خبری و سیاسی باعث شده واردات کالاها بر پایه نرخ بازار آزاد، بیثباتی گستردهای را به کل اقتصاد و تولید کشور منتقل کند. به همین دلیل، برخی از کارشناسان هشدار میدهند که تکیه بر بازار آزاد برای تعیین نرخ ارز در شرایط فعلی نه تنها به ثبات کمک نمیکند بلکه موجب افزایش ریسک در فعالیتهای اقتصادی میشود.
موافقان تکنرخی شدن ارز چه میگویند؟
با وجود نوسانات ارزی، همچنان گروهی از کارشناسان بر این باورند که تکنرخی کردن ارز میتواند به شفافیت بیشتر، کاهش رانت و فساد، و پیشبینیپذیری اقتصاد کمک کند. این گروه تاکید دارند که اختلاف نرخ رسمی و آزاد، بستر مناسبی برای شکلگیری رانتهای ارزی ایجاد کرده و حذف این فاصله میتواند به سالمتر شدن فضای اقتصادی منجر شود.
اما مخالفان چه میگویند؟
در مقابل، بسیاری از کارشناسان و مسئولان اقتصادی با اجرای سیاست تکنرخی در شرایط فعلی مخالفاند. آنها معتقدند که ناپایداری بازار، کمبود ابزارهای پوشش ریسک و نبود امکان جذب سرمایه خارجی، از مهمترین موانع تحقق ارز تکنرخی است. همچنین، وابستگی شدید تولید به واردات باعث میشود که هر افزایش نرخ ارز مستقیماً بر هزینههای تولید اثر گذاشته و قدرت رقابتپذیری صنایع داخلی را کاهش دهد.
وابستگی تولید به واردات
محمد شیریجیان، معاون سیاستگذاری پولی بانک مرکزی، در گفتوگویی اعلام کرده است: «تولید در ایران وابستگی شدیدی به واردات دارد، بهطوری که حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد واردات کشور شامل ملزومات تولید است. در چنین شرایطی، افزایش نرخ ارز مستقیماً هزینه تمامشده محصولات داخلی را بالا میبرد و به کاهش سطح تولید منجر میشود.»
وی تاکید کرد که در شرایط کنونی، اجرای سیاست تکنرخی شدن ارز بیشترین آسیب را به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان وارد خواهد کرد، زیرا افزایش هزینه واردات به سرعت به قیمت کالاهای داخلی منتقل میشود.
تورم و افزایش هزینهها با نوسان ارز
به گفته کارشناسان، نوسانهای ارزی انتظارات تورمی را نیز افزایش میدهد. وقتی نرخ ارز روندی صعودی پیدا میکند، تولیدکنندگان برای پوشش ریسک خود، قیمت محصولات را افزایش میدهند. این روند به کاهش قدرت خرید مردم و افزایش فشار تورمی در کل اقتصاد منجر میشود.
از سوی دیگر، واردکنندگان مواد اولیه هر روز با ریسک جدیدی مواجه میشوند. این شرایط باعث شده کارخانهها در تنظیم قراردادهای بلندمدت دچار مشکل شوند و بسیاری از سرمایهگذاران نسبت به آینده نامطمئن، محتاطتر عمل کنند.
خطر اجرای شتابزده سیاست تکنرخی شدن ارز
برخی کارشناسان اقتصادی هشدار دادهاند که تکنرخی شدن ارز در شرایط فعلی میتواند نتیجه معکوس داشته باشد. به باور آنها، نرخ ارز تنها یک عدد نیست بلکه نقش «لنگر انتظارات تورمی» را نیز ایفا میکند. در صورتی که دولت بهطور ناگهانی تصمیم به یکسانسازی نرخها بگیرد، ممکن است بازار آزاد با سرعت بیشتری رشد کند و فاصله جدیدی میان نرخ رسمی و آزاد ایجاد شود. این موضوع فشار مضاعفی بر تورم وارد خواهد کرد.
پیششرطهای اجرای ارز تکنرخی
- ثبات نسبی نرخ ارز و کاهش شوکهای ناشی از اخبار سیاسی و خارجی؛
- تقویت ذخایر ارزی بانک مرکزی برای مدیریت موثر بازار؛
- ایجاد ابزارهای پوشش ریسک برای تولیدکنندگان و واردکنندگان تا بتوانند قراردادهای خود را در برابر نوسانات محافظت کنند.
به باور کارشناسان، بدون این پیششرطها، اجرای ارز تکنرخی نه تنها کمکی به ثبات نمیکند بلکه میتواند بیثباتی را تشدید کند.
چند نرخی بودن ارز؛ واقعیت اقتصاد ایران
برخی تحلیلها نشان میدهد چند نرخی بودن ارز در شرایط فعلی یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه اقتضای ساختار اقتصادی کشور است. ساختار عرضه و تقاضای ارز در ایران به گونهای است که بازارهای متعدد شکل گرفته و هرکدام نرخ متفاوتی دارند. به همین دلیل، تا زمانی که زمینههای لازم برای یکسانسازی ایجاد نشود، نمیتوان انتظار داشت همه مبادلات در یک نرخ واحد انجام شود.
جمعبندی
در مجموع، بررسیهای میدانی و اظهارات کارشناسان نشان میدهد که نوسانات شدید نرخ ارز، اجرای سیاست تکنرخی را در شرایط فعلی دشوار و پرهزینه کرده است. با وجود اینکه تکنرخی شدن ارز میتواند در بلندمدت به شفافیت و کاهش فساد کمک کند، اما در وضعیت فعلی اقتصاد ایران، وابستگی تولید به واردات، ناپایداری بازار آزاد و نبود ابزارهای حمایتی، مانع اصلی این سیاست هستند.
تا زمانی که ثبات نسبی در بازار ارز برقرار نشود و بانک مرکزی ابزارهای لازم برای کنترل شوکها و مدیریت ریسک را در اختیار نداشته باشد، به نظر میرسد سیاست چندنرخی بودن ارز همچنان به عنوان واقعیت اجتنابناپذیر اقتصاد ایران باقی خواهد ماند.
