گسترش توکنیزهسازی میتواند سرعت انتقال شوکهای مالی را افزایش دهد
صندوق بینالمللی پول در تازهترین بررسی خود درباره تحول زیرساختهای مالی هشدار داده است که توسعه سریع توکنیزهسازی، در کنار کاهش هزینه و زمان معاملات، میتواند شدت و دامنه سرایت شوکها را در بازارهای جهانی افزایش دهد. این نهاد تاکید کرده است انتقال فعالیتهای مالی به دفترهای کل دیجیتال فقط یک ارتقای فنی نیست و میتواند شیوه مدیریت نقدینگی، وثیقه و ریسک را تغییر دهد.
توکنیزهسازی در بازار مالی به فرایندی گفته میشود که در آن مالکیت یا طلب مرتبط با داراییهایی مانند سهام، اوراق قرضه، سپرده بانکی، واحد صندوق سرمایهگذاری و وثیقه به شکل توکن دیجیتال روی یک بستر برنامهپذیر ثبت میشود. قراردادهای هوشمند میتوانند انتقال دارایی، پرداخت وجه، محاسبه سود و کنترل وثیقه را خودکار کنند و نیاز به تطبیق چندباره اطلاعات میان واسطههای مالی را کاهش دهند.
بررسی صندوق نشان میدهد مزیت اصلی این ساختار، انجام همزمان تحویل دارایی و پرداخت وجه در زمانی نزدیک به لحظه معامله است. در مقابل، پیوسته شدن تسویه و فعالیت شبانهروزی سامانهها، نیاز بانکها و کارگزاران به نقدینگی لحظهای را افزایش میدهد و فرصت واکنش انسانی در دورههای تنش را محدود میکند.
حذف فاصله زمانی میان معامله و تسویه چه خطری دارد
در نظامهای متعارف، فاصله میان ثبت معامله و تسویه نهایی فقط یک ناکارآمدی عملیاتی نیست. این فاصله به موسسههای مالی اجازه میدهد تعهدات متقابل را تهاتر کنند، منابع لازم را تامین کنند و پیش از قطعی شدن انتقال، وضعیتهای غیرعادی را تشخیص دهند. صندوق بینالمللی پول میگوید سامانههای توکنیزه این ضربهگیر زمانی را حذف میکنند و تعهداتی که پیشتر در چند مقطع مشخص ظاهر میشدند، به صورت پیوسته بر تراز نقدینگی اثر میگذارند.
یکی از نگرانیهای اصلی به فراخوان خودکار وجه تضمین مربوط است. کاهش قیمت یک دارایی میتواند قرارداد هوشمند را وادار کند وثیقه بیشتری مطالبه کند یا دارایی را بفروشد. اگر همین منطق در چند موسسه و صندوق همزمان فعال شود، فروش اجباری میتواند افت قیمت را عمیقتر کند، فراخوانهای تازهای بسازد و فشار نقدینگی را در مدت کوتاهی به بخشهای دیگر بازار منتقل کند. صندوق این سازوکار را عاملی برای تشدید نوسان در شرایط بحرانی میداند.
ریسک دیگر از انتقال مرکز تصمیمگیری به کد، الگوریتم و داده ناشی میشود. خطای برنامهنویسی، داده قیمتی نادرست، نقص قرارداد هوشمند، از دست رفتن کلید خصوصی یا اختلال سایبری میتواند بدون مداخله مستقیم انسان به اجرای زنجیرهای معاملات منجر شود. در چنین محیطی، نظارت بر سرمایه بانک و کیفیت ترازنامه کافی نیست و باید کیفیت کد، منبع داده، شیوه تغییر نرمافزار و امکان توقف اضطراری عملیات نیز ارزیابی شود.
تمرکز فعالیت روی تعداد محدودی از دفترهای کل مشترک نیز یک گره حیاتی ایجاد میکند. یک بستر واحد میتواند دهها ارتباط دوجانبه را حذف و هزینه عملیاتی را پایین بیاورد، اما اختلال در همان بستر ممکن است همزمان معاملات، نگهداری دارایی، پرداخت و مدیریت وثیقه چندین موسسه را متوقف کند. صندوق تاکید کرده است افزایش کارایی نباید با کاهش تابآوری عملیاتی و شکلگیری نقطه شکست مشترک همراه شود.
ابهام حقوقی نیز مانع گسترش بازار توکنها است. فعالان بازار باید بدانند ثبت دارایی روی دفتر کل دیجیتال از نظر قانون، سند قطعی مالکیت است یا فقط نشانه یک ادعای قراردادی محسوب میشود. همچنین باید زمان برگشتناپذیر شدن تسویه، مسئولیت نهادها در صورت ورشکستگی و شیوه حل اختلاف میان قواعد قرارداد هوشمند و قرارداد حقوقی مشخص باشد.
ورود بانکها و زیرساختهای بزرگ به بازار توکنها
صندوق بینالمللی پول اعلام کرده است مهمترین تغییرات این حوزه فقط در بازار داراییهای رمزنگاری شده رخ نمیدهد و بانکها، مدیران دارایی، سپردهگذاریهای مرکزی و اتاقهای پایاپای نیز در حال آزمایش دفترهای کل مجاز هستند. در این مدل، هویت مشارکتکنندگان و قواعد دسترسی مشخص است. این ساختار پرداخت، تسویه و مدیریت وثیقه را در محیطی مشترک قرار میدهد.
در یکی از نمونههای مورد اشاره صندوق، گروهی از بانکهای بزرگ آمریکا برای ایجاد شبکه تسویه سپردههای توکنیزه برنامهریزی کردهاند. این شبکه قرار است توسط موسسه کلیرینگ هاوس اداره شود؛ نهادی که سامانههای کنونی آن نزدیک به دو تریلیون دلار پرداخت روزانه را تسویه میکند. طبق برنامه اعلام شده، فعالیت شبکه جدید از اوایل سال ۲۰۲۷ آغاز میشود و تسویه نهایی با استفاده از ذخایر بانک مرکزی انجام خواهد شد.
در اروپا نیز یورکس کلیرینگ پس از دریافت تایید نظارتی از نهاد ناظر مالی آلمان، خدمت انتقال وثیقه مبتنی بر دفتر کل توزیع شده را به اجرا رسانده است. هدف این خدمت، دسترسی سریع به اوراق بهادار وثیقه و انتقال آنها برای تامین وجه تضمین اتاق پایاپای است. این نمونه نشان میدهد توکنیزهسازی از مرحله آزمایش محدود عبور کرده و در بخشی از زیرساختهای رسمی بازار سرمایه کاربرد عملی پیدا کرده است.
شورای ثبات مالی نیز پنج گروه آسیبپذیری شامل عدم تطابق نقدینگی و سررسید، اهرم، ریسک قیمت و کیفیت دارایی، پیوستگی میان موسسهها و ضعف عملیاتی را شناسایی کرده است. این نهاد گفته است اندازه فعلی پروژهها هنوز کوچک است و اکنون خطر بااهمیتی برای ثبات مالی ایجاد نمیکند، اما رشد مقیاس، پیچیدهتر شدن قراردادها و اتصال گسترده به نظام مالی سنتی میتواند همین ریسکها را تقویت کند.
توصیههای مطرح شده بر ممیزی مستقل قراردادهای مهم، راستیآزمایی رسمی کد، کنترل شفاف تغییرات نرمافزاری و تعریف امکان توقف یا اصلاح اجرای خودکار در وضعیت اضطراری متمرکز است. صندوق همچنین بر ضرورت سازوکارهای تامین نقدینگی متناسب با فعالیت شبانهروزی، امنیت سایبری، برنامه بازیابی خدمات، شناسایی مسئول حقوقی هر زیرساخت و هماهنگی میان نهادهای ناظر تاکید دارد. پشتوانههای سنتی طراحی شده برای چرخه کاری روزانه ممکن است در بازاری که با سرعت ماشین فعالیت میکند پاسخ کافی نداشته باشند.
برای اقتصادهای نوظهور، کاهش هزینه پرداخت برونمرزی و دسترسی بهتر به بازار سرمایه از مزایای بالقوه این فناوری است، اما حرکت تقریبا فوری پول و دارایی میتواند خروج سرمایه را هنگام تنش شتاب دهد. غلبه استیبلکوینهای وابسته به ارزهای خارجی نیز ممکن است تقاضا برای پول داخلی را تحت فشار قرار دهد. صندوق بینالمللی پول گسترش توکنیزهسازی را نیازمند نظارت لحظهای بر نقدینگی و اهرم، استانداردهای مشترک فنی و ظرفیت مدیریت بحران در زیرساختهای مالی میداند.
