آندرس چیدنیوس؛ پیشگام آزادی تجارت و بازار آزاد در اروپا
Anders Chydenius (۲۶ فوریه ۱۷۲۹ – ۱ فوریه ۱۸۰۳) اقتصاددان، فیلسوف و کشیش لوتری فنلاندی بود که در قرن هجدهم به یکی از مهمترین مدافعان آزادی تجارت، حذف انحصارات و آزادی بیان در شمال اروپا تبدیل شد. او در دورهای میزیست که فنلاند بخشی از پادشاهی سوئد بود و ساختار اقتصادی منطقه تحت تأثیر سیاستهای مرکانتیلیستی و نظام امتیازات صنفی قرار داشت. چیدنیوس از نخستین متفکرانی بود که بهصورت نظاممند علیه این محدودیتها موضع گرفت و از اقتصاد رقابتی دفاع کرد؛ آن هم پیش از انتشار «ثروت ملل» اثر Adam Smith در سال ۱۷۷۶.
زمینه تاریخی و اقتصادی قرن هجدهم
برای درک اهمیت اندیشههای چیدنیوس، باید به بستر اقتصادی زمان او توجه کرد. در قرن هجدهم، اقتصادهای اروپایی عمدتاً تحت سیطره مرکانتیلیسم قرار داشتند؛ سیاستی که بر کنترل تجارت خارجی، اعطای امتیازات انحصاری، حمایتگرایی شدید و تمرکز بر انباشت فلزات گرانبها تأکید میکرد. در این چارچوب، دولتها با صدور امتیازنامهها و محدودیتهای قانونی، فعالیت آزاد تجار و تولیدکنندگان را محدود میکردند.
چیدنیوس این ساختار را ناکارآمد و ضدتوسعه میدانست. او معتقد بود که انحصارات نهتنها مانع رقابت میشوند، بلکه قیمتها را افزایش داده و رفاه عمومی را کاهش میدهند. از منظر او، آزادی اقتصادی شرط اساسی رشد و شکوفایی جوامع است.
رساله «منفعت ملی» و دفاع از بازار آزاد
مهمترین اثر اقتصادی چیدنیوس رسالهای است با عنوان Den nationnale winsten (منفعت ملی) که در سال ۱۷۶۵ منتشر شد. در این اثر، او بهطور مستقیم به نقد سیاستهای مرکانتیلیستی پرداخت و استدلال کرد که:
- ثروت ملی از طریق آزادی تولید و تجارت افزایش مییابد؛
- مداخلات دولتی در قیمتگذاری و تجارت، تخصیص منابع را مختل میکند؛
- رقابت آزاد، کارآمدترین سازوکار تنظیم بازار است؛
- منافع فردی، در صورت وجود آزادی، میتواند به نفع کل جامعه عمل کند.
این استدلالها از نظر نظری شباهت قابلتوجهی با مبانی لیبرالیسم کلاسیک دارند که بعدها در آثار اسمیت نظاممند شدند. هرچند چیدنیوس مفهوم «دست نامرئی» را به شکل صریح مطرح نکرد، اما منطق استدلالی او درباره همراستایی منافع فردی و جمعی، در همان مسیر فکری قرار میگیرد.
مبارزه با انحصارات و اصلاحات تجاری
چیدنیوس تنها یک نظریهپرداز نبود؛ او در مقام نماینده پارلمان سوئد، نقش فعالی در اصلاحات اقتصادی ایفا کرد. یکی از مهمترین مطالبات او، لغو محدودیتهای تجاری برای شهرهای ساحلی فنلاند بود که اجازه صادرات مستقیم نداشتند و باید از طریق شهرهای خاصی در سوئد تجارت میکردند. این محدودیتها عملاً نوعی انحصار منطقهای ایجاد کرده بود.
او با استدلالهای اقتصادی و اخلاقی، خواستار رفع این امتیازات شد و در نهایت موفق شد بخشی از این محدودیتها را کاهش دهد. از منظر اقتصاد سیاسی، اقدامات او را میتوان نمونهای اولیه از گذار از اقتصاد امتیازی به اقتصاد رقابتی دانست.
آزادی بیان و شفافیت اقتصادی
یکی از جنبههای مهم اندیشه چیدنیوس، پیوند میان آزادی اقتصادی و آزادی بیان بود. او معتقد بود که بدون شفافیت اطلاعات و دسترسی عمومی به اسناد دولتی، بازارها نمیتوانند بهدرستی عمل کنند. در سال ۱۷۶۶، پارلمان سوئد قانونی تاریخی درباره آزادی مطبوعات تصویب کرد که از نخستین قوانین رسمی آزادی بیان و دسترسی عمومی به اسناد حکومتی در جهان محسوب میشود. چیدنیوس از مدافعان اصلی این قانون بود.
از منظر اقتصاد نهادی، این اقدام اهمیت ویژهای دارد. شفافیت اطلاعاتی یکی از پیششرطهای کارایی بازار است. وقتی اطلاعات در انحصار دولت یا گروههای خاص باشد، تخصیص منابع بهینه نخواهد بود. بنابراین، دفاع چیدنیوس از آزادی بیان را میتوان بخشی از پروژه گستردهتر او برای ایجاد نظم اقتصادی رقابتی دانست.
مقایسه با آدام اسمیت
گرچه نام اسمیت در تاریخ اندیشه اقتصادی برجستهتر است، اما چیدنیوس چند سال پیش از انتشار «ثروت ملل» اصولی مشابه را مطرح کرده بود. تفاوت اصلی در این است که اسمیت نظامی جامع از اقتصاد سیاسی ارائه داد، در حالی که چیدنیوس بیشتر در قالب رسالههای کوتاه و مداخلات پارلمانی استدلال میکرد.
با این حال، از نظر تقدم تاریخی، او را میتوان یکی از پیشگامان لیبرالیسم اقتصادی دانست. در شمال اروپا، نقش او در گذار از مرکانتیلیسم به اقتصاد آزاد بسیار تعیینکننده بود.
ابعاد اخلاقی و الهیاتی اندیشه او
چیدنیوس بهعنوان کشیش لوتری، نگاه اخلاقی ویژهای به اقتصاد داشت. از نظر او، آزادی اقتصادی نهتنها کارآمدترین سازوکار تخصیص منابع است، بلکه با کرامت انسانی نیز سازگارتر است. او معتقد بود که محدودیتهای غیرضروری دولتی، استعداد و ابتکار فردی را سرکوب میکند.
این تلفیق اخلاق و اقتصاد، یکی از ویژگیهای متمایز اندیشه اوست. در چارچوب الهیات پروتستانی، کار و فعالیت اقتصادی ارزش اخلاقی داشت و چیدنیوس این ارزش را با دفاع از آزادی بازار پیوند زد.
جایگاه در تاریخ اندیشه اقتصادی
در روایتهای متعارف، تاریخ اقتصاد کلاسیک عمدتاً با اسمیت آغاز میشود. اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که در مناطق مختلف اروپا، متفکرانی همچون چیدنیوس بهطور مستقل به نقد مرکانتیلیسم و دفاع از آزادی تجارت پرداخته بودند.
امروزه در فنلاند، چیدنیوس بهعنوان یکی از چهرههای ملی شناخته میشود. تصویر او بر اسکناسهای قدیمی فنلاند نقش بسته بود و مجسمههایی از او در شهر کوکولا نصب شده است. اما اهمیت او صرفاً ملی نیست؛ بلکه در سطح اروپایی نیز باید بهعنوان یکی از پیشگامان اندیشه بازار آزاد شناخته شود.
میراث فکری در اقتصاد معاصر
مفاهیمی مانند رقابت آزاد، شفافیت اطلاعات، حذف انحصارات و کاهش مداخلات غیرضروری دولت، امروز نیز در مباحث اقتصاد توسعه و اقتصاد نهادی جایگاه محوری دارند. اندیشههای چیدنیوس را میتوان پیشدرآمدی بر این گفتمانها دانست.
در شرایطی که بسیاری از کشورها همچنان با چالش انحصارات، رانتهای دولتی و محدودیتهای تجاری مواجهاند، بازخوانی آثار او یادآور این نکته است که آزادی اقتصادی و شفافیت نهادی، پایههای اصلی رشد پایدار هستند.
جمعبندی
آندرس چیدنیوس را میتوان یکی از نخستین مدافعان نظاممند آزادی اقتصادی در اروپا دانست؛ متفکری که پیش از آدام اسمیت، علیه مرکانتیلیسم موضع گرفت و از رقابت آزاد، حذف انحصارات و شفافیت اطلاعات دفاع کرد. نقش او در اصلاحات تجاری سوئد–فنلاند و تصویب قانون آزادی مطبوعات ۱۷۶۶، نشان میدهد که اندیشههایش صرفاً نظری نبودند، بلکه در عرصه سیاستگذاری نیز تأثیرگذار بودند.
