بازار لوازم خانگی با فشار مواد اولیه و رانت مجوزها روبه رو شده است
بازار لوازم خانگی در هفتههای اخیر با ترکیبی از رکود تقاضا، افزایش هزینه تولید و دشواری تامین مواد اولیه مواجه شده است؛ وضعیتی که به گفته فعالان این صنعت، توان بازتولید بنگاههای واقعی را محدود کرده و قدرت خرید مصرفکنندگان را پایین آورده است. احسان فدایی، کارشناس صنعت لوازم خانگی، اعلام کرده است که انبارهای تولیدکنندگان از کالا خالی نیست، اما قیمتها کاهش پیدا نمیکند؛ زیرا بخش مهمی از هزینه تمام شده به ورق فولادی، مواد پتروشیمی، قطعات و هزینه جایگزینی کالا وابسته است.
بر اساس این روایت، تولیدکنندهای که یخچال، ماشین لباسشویی، اجاق گاز یا ماشین ظرفشویی تولید میکند، تنها با مسئله فروش کند کالا روبه رو نیست. در چنین فضایی، حتی اگر کالای آماده در انبار وجود داشته باشد، کاهش قیمت برای بنگاه تولیدی ساده نیست؛ زیرا جایگزینی همان کالا در خط تولید بعدی با هزینه بالاتری انجام میشود.
اختلاف مجوز و تولید واقعی در زنجیره تامین
یکی از نقاط مورد انتقاد فعالان این صنعت، فاصله میان تعداد واحدهای دارای مجوز و تعداد تولیدکنندگان واقعی است. فدایی گفته است حدود ۳۰۰ تولیدکننده واقعی در صنعت لوازم خانگی کشور فعالیت دارند، اما حدود ۱۶۰۰ واحد با عنوان تولیدکننده مجوز گرفتهاند. به این ترتیب، اختلاف میان این دو عدد به حدود ۱۳۰۰ واحد میرسد؛ واحدهایی که به گفته او بخشی از آنها خط تولید فعال ندارند، اما امکان خرید مواد اولیه از مسیر رسمی را پیدا کردهاند.
مسئله اصلی از همین نقطه آغاز میشود. وقتی واحد فاقد تولید واقعی بتواند سهمیه مواد اولیه را دریافت کند، انگیزه فروش آن در بازار آزاد شکل میگیرد. در نتیجه، تولیدکنندهای که دستگاه، نیروی انسانی، سفارش فروش و شبکه خدمات پس از فروش دارد، بخشی از نیاز خود را از مسیر رسمی تامین نمیکند و ناچار میشود کسری ورق یا مواد پلیمری را از بازار آزاد بخرد. فعالان بازار میگویند فاصله قیمت رسمی و آزاد در برخی اقلام به سه تا پنج برابر رسیده و همین شکاف، قیمت نهایی کالا را از مسیر طبیعی خارج کرده است.
گزارشهای مربوط به معاملات ورق سرد نیز نشان میدهد فشار تقاضا در بخش مواد اولیه همچنان قابل مشاهده است. در یکی از عرضههای اخیر، ۱۵ هزار تن ورق سرد ویژه لوازم خانگی با قیمت پایه حدود ۹۹ هزار و ۸۴۵ تومان برای هر کیلوگرم عرضه شد، اما تقاضای ثبت شده به ۱۵ هزار و ۶۵۰ تن رسید و قیمت میانگین موزون معامله از ۱۰۲ هزار تومان عبور کرد. این ارقام نشان میدهد حتی در روزهایی که عرضه انجام میشود، رقابت برای بخشی از مواد مورد نیاز تولید ادامه دارد.
وزارت صنعت، معدن و تجارت در هفتههای گذشته هرگونه کمبود فراگیر در تامین مواد اولیه صنایع را رد کرده و از برنامهریزی برای تامین ورق و مواد پتروشیمی مورد نیاز واحدهای تولیدی سخن گفته است. با این حال، تولیدکنندگان میگویند مسئله فقط وجود یا نبود کالا در سامانههای رسمی نیست؛ موضوع مهمتر این است که مواد اولیه در زمان مناسب، با مقدار کافی و بدون واسطه به واحدی برسد که واقعا خط تولید دارد.
رکود خرید همزمان با افزایش قیمت کالا
فشار هزینهای در سمت تولید، همزمان با کاهش توان خرید خانوارها در سمت تقاضا قرار گرفته است. فعالان بازار میگویند مصرفکننده امروز خرید لوازم خانگی را تا جای ممکن به تعویق میاندازد و در بسیاری از موارد به تعمیر کالای قدیمی یا خرید مدلهای ارزانتر روی میآورد. گزارشهای صنفی سال گذشته نیز از افت قابل توجه تولید و فروش حکایت داشت؛ به طوری که دبیر انجمن صنایع لوازم خانگی از کاهش ۳۸ درصدی تولید و افت ۴۰ درصدی فروش در سال ۱۴۰۴ خبر داده بود، در حالی که تولید این صنعت در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۰ میلیون قطعه رسیده بود.
در بازار خردهفروشی، اثر این وضعیت با فاصله قیمت میان مدلهای داخلی، مونتاژی و خارجی دیده میشود. طبق دادههای پلتفرمهای مقایسه قیمت، بخشی از ماشینهای ظرفشویی موجود در بازار در بازههای دهها میلیون تومانی معامله میشوند و در مدلهای خارجی یا کم عرضه، قیمتها به سطوح بسیار بالاتر میرسد. در گزارش اولیه نیز به جهش قیمت یک مدل خارجی از حدود ۸۰ میلیون تومان به ۱۸۰ میلیون تومان طی دو ماه اشاره شده بود؛ رقمی که نشان میدهد بازار کالاهای وارداتی یا محدود، بیش از تولیدات داخلی در معرض نوسان قرار دارد.
برای تولیدکنندگان داخلی، افزایش قیمت لوازم خانگی الزاما به معنای بهبود سودآوری نیست. زمانی که مواد اولیه، قطعه، حمل و سرمایه در گردش با نرخ بالاتر تامین میشود، بخشی از رشد قیمت فقط هزینه جایگزینی را پوشش میدهد. از سوی دیگر، رکود فروش باعث میشود کالا مدت بیشتری در انبار بماند و منابع مالی تولیدکننده دیرتر به چرخه تولید بازگردد.
در بخش بالادستی نیز تصمیمهایی برای حفظ عرضه داخلی مواد اولیه مورد توجه قرار گرفته است. گزارشهای منتشر شده در هفتههای اخیر از محدودیت صادرات برخی محصولات فولادی و پتروشیمی با هدف اولویت دادن به بازار داخل خبر دادهاند. چنین اقداماتی میتواند بخشی از فشار تامین را کاهش دهد، اما فعالان صنعت لوازم خانگی تاکید دارند که اثر واقعی این سیاستها زمانی در قیمت مصرفکننده دیده میشود که توزیع مواد اولیه میان تولیدکنندگان واقعی شفافتر شود و امکان تبدیل سهمیه تولید به کالای قابل فروش در بازار آزاد کاهش یابد.
اکنون بازار در نقطهای ایستاده که تولیدکننده، فروشنده و خریدار هر سه با محدودیت روبه رو هستند. تولیدکننده از هزینه مواد اولیه و کندی گردش سرمایه میگوید، فروشنده از کاهش مراجعه مشتری و طولانی شدن زمان فروش کالا گلایه دارد و مصرفکننده نیز با رشد قیمت، خریدهای ضروری خود را اولویت بندی میکند.
