آب مجازی چگونه هزینه پنهان صادرات کشاورزی ایران را بالا برده است
بررسی تازه بازار محصولات کشاورزی نشان میدهد موضوع آب مجازی دوباره به یکی از متغیرهای مهم اقتصاد کشاورزی ایران تبدیل شده است. در برآوردهای کارشناسی، سالانه بیش از ۸ میلیارد مترمکعب آب در قالب صادرات محصولاتی مانند هندوانه، خیار، گوجه فرنگی، خربزه، پیاز و سیب زمینی از چرخه مصرف داخلی خارج میشود. این عدد از نظر حجمی با مصرف سالانه آب شرب جمعیت کشور مقایسه میشود و برای اقتصادی که با افت منابع زیرزمینی، کاهش بارش و هزینه بالای تامین آب روبهرو است، فقط یک شاخص محیطی نیست، بلکه یک شاخص مهم در محاسبه سود و زیان تجارت کشاورزی به شمار میرود.
کارشناسان آب و امنیت غذایی میگویند فروش محصولاتی که برای تولید هر کیلوگرم آنها صدها لیتر آب مصرف میشود، زمانی توجیه اقتصادی دارد که ارزش صادراتی آن بتواند هزینه واقعی منابع آب، انرژی، زمین، حمل و نهاده را پوشش دهد. ناصر پوررضا، کارشناس ارشد آب و امنیت غذایی، صادرات گسترده محصولات جالیزی را خطای راهبردی در الگوی تجارت کشاورزی دانسته و تاکید کرده است بخشی از آبی که باید پشتوانه تولید غذای اصلی باشد، با قیمت پایین در قالب محصولات آب بر صادر میشود. به گفته او، آبی که از سفرههای زیرزمینی برداشت میشود، در بسیاری از دشتهای بحرانی امکان بازگشت اقتصادی و طبیعی سریع ندارد.
محصولات آب بر در صدر فشار بر منابع زیرزمینی
از اوایل دهه ۱۳۸۰، افزایش برداشت از آب زیرزمینی و توسعه سطح زیرکشت برخی محصولات جالیزی باعث شد ایران در بازار منطقهای هندوانه، خیار و گوجه فرنگی جایگاه پررنگی پیدا کند. طبق آمارهای مطرح شده در بخش کشاورزی، در سال ۱۴۰۴ بیش از ۳۰ درصد تولید هندوانه کشور، حدود ۱.۲ میلیون تن، راهی بازارهای خارجی شده است. همزمان گزارشهای تجاری سالهای اخیر نشان میدهد هندوانه، گوجه فرنگی، پیاز، خیار، سیب زمینی، خربزه و طالبی سهم قابل توجهی از وزن صادرات کشاورزی را تشکیل دادهاند، اما درآمد دلاری آنها با حجم آب مصرفی و فشار وارد شده بر منابع زیرزمینی هموزن نیست.
در محاسبات رایج، تولید هر کیلوگرم هندوانه بسته به اقلیم، خاک، شیوه آبیاری و رقم بذر، حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰ لیتر آب نیاز دارد. سعید عظیمی، کارشناس ارشد آب و خاک، در نمونهای از دشت ورامین گفته است که یک کیلوگرم هندوانه صادراتی میتواند معادل حدود ۳۵۰ لیتر برداشت از سفره زیرزمینی این دشت باشد. این عدد زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در گزارشهای تخصصی، راندمان واقعی مصرف آب در بخشی از کشاورزی ایران پایین ارزیابی شده و فقط بخشی از آب مصرف شده به محصول اقتصادی قابل فروش تبدیل میشود. بنابراین سود صادراتی محصولاتی با قیمت پایین، بدون احتساب آب، تصویری ناقص از بازده تجارت ارائه میدهد.
مسئله فقط هندوانه نیست. خیار، گوجه فرنگی، پیاز و سیب زمینی نیز در فهرست کالاهایی قرار دارند که هم وزن بالایی در صادرات دارند و هم به آب آبیاری وابستهاند. در گزارشهای گمرکی سالهای اخیر، صادرات چند میلیون تنی محصولات جالیزی و آب بر ثبت شده است. در یک دوره ۹ ماهه، حدود ۲.۳ میلیون تن محصول جالیزی و آب بر به ارزش ۶۲۵ میلیون دلار صادر شد و در میان آنها هندوانه، گوجه فرنگی و پیاز بیشترین وزن را داشتند. این نسبت نشان میدهد بخشی از ارزآوری کشاورزی از مسیر کالاهایی حاصل میشود که هزینه پنهان آب در قیمت نهایی آنها دیده نمیشود.
تجارت کشاورزی و شکاف محصولات اساسی
در کنار صادرات محصولات پرمصرف، وضعیت محصولات اساسی تصویر دیگری از اقتصاد کشاورزی نشان میدهد. در برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری شده است که متوسط وزنی ضریب خودکفایی محصولات اساسی مانند گندم، جو، برنج، حبوبات، گوشت، شکر و برخی اقلام اصلی به ۹۰ درصد برسد. برای ذرت و دانههای روغنی نیز هدف ۴۰ درصدی در نظر گرفته شده است. با این حال، در بازار فعلی همچنان وابستگی به واردات در دانههای روغنی، نهادههای دام، بخشی از برنج و بخشی از گوشت ادامه دارد و همین موضوع اهمیت تخصیص آب به محصولات اولویتدار را بیشتر کرده است.
کارشناسان میگویند وقتی منابع آب محدود است، مقایسه ارزآوری هر مترمکعب آب باید به معیار اصلی تصمیمگیری تبدیل شود. در همین چارچوب، محصولاتی مانند زعفران به دلیل ارزش صادراتی بالا و مصرف آب بسیار کمتر، در مقایسه با برخی محصولات جالیزی وضعیت اقتصادی متفاوتی دارند. در برآوردهای کارشناسی، اگر بخشی از آبی که برای تولید محصولاتی با ارزش صادراتی پایین مصرف میشود، به سمت کالاهای کم آب بر و پربازده هدایت شود، امکان افزایش درآمد ارزی با فشار کمتر بر منابع آب فراهم میشود. این تغییر، از مسیر مدیریت کشت، قیمتگذاری آب، حمایت از فرآوری و جهتدهی به صادرات قابل پیگیری است.
وضعیت دشتهای کشور نیز این محاسبه را حساستر کرده است. در متنهای کارشناسی مربوط به منابع زیرزمینی، از بحرانی بودن ۱۷ دشت اصلی از میان ۲۴ دشت مورد بررسی و افت بیش از ۲۰ متری سطح آب در برخی مناطق نام برده شده است. گزارشهای ملی درباره دشتهای ممنوعه و ممنوعه بحرانی نیز نشان میدهد برداشت مازاد از منابع زیرزمینی فقط به بخش آب محدود نمیماند و با فرونشست، کاهش کیفیت خاک، افزایش هزینه پمپاژ و افت بهرهوری تولید کشاورزی همراه میشود. در چنین شرایطی، صادرات آب مجازی به مسئلهای مستقیم در هزینه تمام شده تولید، پایداری درآمد کشاورزان و امنیت عرضه محصولات اساسی تبدیل شده است.
فعالان بخش کشاورزی میگویند اصلاح الگوی کشت، توسعه کشت گلخانهای، افزایش بهرهوری آبیاری، تعیین عوارض متناسب برای صادرات محصولات آب بر و حمایت هدفمند از تولید محصولات اساسی میتواند ترکیب تجارت کشاورزی را تغییر دهد. در بازار صادراتی نیز کیفیت، بسته بندی، فرآوری و انتخاب محصولاتی با ارزش افزوده بالاتر میتواند جایگزین رقابت بر سر فروش حجمی محصولات کم قیمت شود. از نگاه اقتصادی، هر تصمیم درباره صادرات محصول کشاورزی زمانی قابل ارزیابی است که حجم آب مصرفی، ارزش دلاری محصول، نیاز بازار داخلی، وضعیت دشت محل تولید و هدف خودکفایی در محصولات اساسی همزمان در محاسبه قرار گیرد.
