توافق ارمنستان و آذربایجان بر سر کریدور زنگزور با میانجیگری آمریکا
تهران – توافق اخیر میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری ایالات متحده آمریکا، ایجاد یک کریدور ترانزیتی جدید موسوم به «زنگزور فرامرزی» را بهعنوان بخشی کلیدی از چارچوب صلح دو کشور به همراه داشته است. این توافق که در واشنگتن به امضای نخستوزیر ارمنستان نیکول پاشینیان و رئیسجمهور آذربایجان الهام علیاف رسید، شامل واگذاری حقوق انحصاری توسعه و بهرهبرداری از این مسیر به ایالات متحده برای مدت ۹۹ سال است.
بر اساس مفاد اعلامشده، این گذرگاه از خاک ارمنستان عبور میکند و ارتباط مستقیم آذربایجان با نخجوان را برقرار خواهد کرد. با این حال، برخلاف مسیرهای تحت حاکمیت کامل کشور میزبان، اداره و نظارت بر کریدور زنگزور بهصورت بینالمللی یا منطقهای انجام خواهد شد و ارمنستان صرفاً مالکیت زمین آن را در اختیار دارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور پیشین آمریکا که نقش میانجی این توافق را ایفا کرد، این مسیر را «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی جهانی» نامید. وی اظهار داشت که این نامگذاری به افتخار او انجام شده، هرچند شخصاً چنین درخواستی مطرح نکرده بود.
ویژگیهای کریدور فرامرزی زنگزور شامل معافیت از قوانین گمرکی و مرزی ارمنستان، عبور آزادانه خودروها و قطارها بدون توقف و بازرسی، و اتصال مستقیم شبکههای حملونقل منطقهای است. این الگو پیشتر در نمونههایی مانند کریدور سوالکی میان لهستان و لیتوانی، کریدور برلین در دوران جنگ سرد، و کریدور لاچین در قرهباغ دیده شده است.
طبق اعلام منابع رسمی، توسعه این کریدور شامل زیرساختهای حملونقل جادهای و ریلی، خطوط لوله نفت و گاز، و کابلهای فیبر نوری خواهد بود. این پروژه بخشی از توافق صلحی است که به گفته مقامات آمریکایی، هدف آن پایان دادن به تنشهای چند دههای میان باکو و ایروان است.
در بعد اقتصادی، ایجاد این مسیر میتواند تغییرات قابلتوجهی در جریان تجارت منطقهای ایجاد کند. عبور کالاها و انرژی از این مسیر، مسیرهای جایگزین برای ترانزیت میان آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا فراهم میکند و نقش ایران در برخی از خطوط حملونقل و انرژی منطقه را کاهش میدهد. همچنین، با توجه به معافیتهای گمرکی پیشبینیشده، هزینههای عبور و انتقال کالا در این کریدور پایینتر از مسیرهای متداول خواهد بود.
توافق مذکور از دید برخی ناظران بینالمللی، بخشی از طرح بزرگتر اتصال کشورهای ترکزبان از ترکیه تا آسیای مرکزی بدون عبور از خاک ایران است. این مسیر در کنار طرح «کریدور میانی» میتواند بخشی از حلقه حملونقلی باشد که نفوذ روسیه و ایران در قفقاز را محدود میکند.
در مدل معمول کریدور، کشور میزبان کنترل گمرک، امنیت و قوانین داخلی را بر مسیر اعمال میکند. اما در نسخه فرامرزی زنگزور، این کنترلها حذف میشود و گذرگاه تحت مدیریت نهادی بینالمللی یا با حمایت کشورهای ثالث اداره خواهد شد. این تفاوت باعث شده برخی کارشناسان اقتصادی، آن را فرصتی برای تسهیل تجارت منطقهای بدانند و برخی دیگر آن را تهدیدی برای حاکمیت اقتصادی ارمنستان ارزیابی کنند.
از منظر ترانزیتی، این کریدور بخشی از شبکهای است که میتواند حجم قابل توجهی از کالا و انرژی را از طریق خاک ارمنستان منتقل کند. پیشبینی میشود با تکمیل پروژه، مسیرهای حملونقل میان باکو و آنکارا کوتاهتر و هزینه انتقال کاهش یابد. این امر برای کشورهای آسیای مرکزی که به دنبال دسترسی سریع به بازارهای اروپایی هستند نیز اهمیت دارد.
در بخش سیاسی، این توافق بهعنوان نشانهای از تقویت نقش آمریکا در قفقاز جنوبی تلقی میشود. واشنگتن با حضور مستقیم در این پروژه، جایگزین نقش سنتی روسیه در میانجیگری مناقشات منطقهای شده است. مقامات آمریکایی اعلام کردهاند که حضور طولانیمدت در این کریدور بخشی از تلاش برای حفظ صلح پایدار و توسعه اقتصادی منطقه خواهد بود.
با این حال، پیامدهای این توافق محدود به حوزه اقتصادی نیست. کاهش درآمدهای ترانزیتی برخی کشورها، تغییر توازن قدرت در مسیرهای تجاری، و افزایش حضور بازیگران فرامنطقهای در قفقاز از جمله نتایج محتمل این پروژه است. همچنین، حضور نهادهای بینالمللی و متحدان آمریکا در مرزهای شمالی ایران، از نظر امنیتی نیز توجه مقامات تهران را جلب کرده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، کریدور زنگزور فرامرزی بخشی از توافق صلح گستردهتری است که علاوه بر مسیر ترانزیتی، شامل تعهدات طرفین برای حل مسائل مرزی، بازگشایی خطوط ارتباطی، و ایجاد مناطق همکاری اقتصادی میشود.
در حالی که ارمنستان و آذربایجان امیدوارند این پروژه آغازگر دورهای جدید از همکاریهای اقتصادی و کاهش تنشهای سیاسی باشد، برخی تحلیلگران اقتصادی هشدار دادهاند که تغییر مسیرهای ترانزیتی ممکن است اثرات نامطلوبی بر اقتصاد کشورهای مجاور، بهویژه ایران، بگذارد.
مراحل اجرایی این پروژه شامل طراحی، ساخت و راهاندازی زیرساختهای حملونقل و انرژی است و طبق برنامهریزیها، نخستین بخش آن طی سه سال آینده به بهرهبرداری خواهد رسید. سرمایهگذاری اولیه برای ساخت این کریدور از سوی آمریکا و با مشارکت بخش خصوصی بینالمللی تأمین خواهد شد.
این توافق همچنین شامل بندهایی درباره تسهیل تجارت و کاهش موانع غیرتعرفهای برای شرکتهای استفادهکننده از کریدور است. این امر میتواند هزینه صادرات و واردات را برای کشورهای استفادهکننده کاهش دهد و حجم مبادلات را افزایش دهد.
به گفته مقامات ارمنستان و آذربایجان، اجرای موفق این پروژه میتواند اعتمادسازی میان دو کشور را تقویت کرده و بستر لازم برای سرمایهگذاریهای مشترک در بخشهای مختلف را فراهم آورد. از سوی دیگر، آمریکا این پروژه را نمونهای از نقشآفرینی خود در ایجاد زیرساختهای صلح و توسعه اقتصادی در مناطق پرتنش معرفی کرده است.
با توجه به ابعاد اقتصادی و جغرافیایی این توافق، کریدور زنگزور فرامرزی بهعنوان یکی از مهمترین تحولات ترانزیتی سالهای اخیر در منطقه قفقاز مطرح شده است و اثرات آن بر شبکه تجارت و حملونقل منطقهای در سالهای آینده مشخصتر خواهد شد.
