تحرکات اقتصادی و ژئوپلیتیکی در مرزهای شمالی ایران؛ کریدور زنگزور در کانون توجه غرب
در پی افزایش تحرکات ژئوپلیتیکی در منطقه قفقاز جنوبی، طرحی جدید از سوی ایالات متحده آمریکا برای اجاره ۱۰۰ ساله کریدور زنگزور (واقع در منطقه سیونیک در جنوب ارمنستان) پیشنهاد شده است که ابعاد اقتصادی و راهبردی قابل توجهی دارد. این طرح که با هدف اتصال نخجوان به جمهوری آذربایجان از طریق جنوب ارمنستان مطرح شده، با واکنشهای گسترده منطقهای مواجه شده و نگرانیهایی درباره تبعات اقتصادی آن برای ایران به وجود آورده است.
به گزارش منابع خبری، این گذرگاه که در ظاهر یک پروژه حملونقل تجاری معرفی میشود، در واقع بخشی از راهبرد کلان مهار منطقهای تلقی میشود که میتواند جایگاه ژئوپلیتیکی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران را در منطقه قفقاز جنوبی تضعیف کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، دولت آمریکا تلاش دارد از طریق یک شرکت خصوصی و با پوشش دیپلماتیک، این مسیر را به پایگاهی برای نفوذ بلندمدت اقتصادی و اطلاعاتی در همسایگی شمالی ایران بدل کند.
بر پایه گزارشهای منتشر شده، کریدور زنگزور در صورت اجرایی شدن، بخشی از پروژههای انتقال انرژی از آسیای مرکزی به اروپا خواهد بود؛ بدون آنکه نیاز به عبور از خاک ایران یا روسیه باشد. این کریدور میتواند نقش ایران را در مسیرهای سنتی ترانزیت انرژی به اروپا کاهش دهد و زمینهساز شکلگیری ائتلافهای جدید اقتصادی در منطقه باشد.
در همین راستا، منابع مطلع اعلام کردهاند که ایالات متحده، با همراهی برخی دولتهای منطقهای نظیر جمهوری آذربایجان، ترکیه و نیز پشتیبانی غیرعلنی برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، بهدنبال ایجاد مسیر ترانزیتی جدیدی است که از مرزهای جنوبی ارمنستان عبور کرده و به دریای سیاه و در نهایت به اروپا متصل شود.
تحلیلگران بازار انرژی معتقدند که پس از بروز بحران در روابط روسیه و اروپا بهدنبال جنگ اوکراین، کشورهای اروپایی بهشدت به دنبال مسیرهای جایگزین برای دریافت انرژی هستند. یکی از گزینههای مورد بررسی، انتقال گاز از ترکمنستان به اروپا از طریق پروژهای موسوم به «ترانسخزر» است. این پروژه چند میلیارد دلاری تاکنون بهدلیل موانع مالی، حقوقی و فنی اجرا نشده است، اما تحرکات اخیر واشنگتن در کریدور زنگزور میتواند احیای این پروژه را تسهیل کند.
بر اساس اطلاعات موجود، کریدور زنگزور میتواند نقش پل ارتباطی میان منابع گازی آسیای مرکزی و بازار مصرف اروپا را ایفا کند و با حذف مسیر ایران، درآمدهای بالقوه ترانزیتی تهران را تحتتأثیر قرار دهد. این در حالی است که ایران نیز از ماه مارس سال جاری، صادرات دو میلیارد مترمکعب گاز از طریق خاک خود به ترکیه را آغاز کرده است و برنامههایی برای گسترش این مسیر به سمت اروپا در دست بررسی دارد.
در کنار موضوعات انرژی، حضور احتمالی نهادها و شرکتهای غربی در این کریدور میتواند تأثیراتی بر مسیرهای سنتی تجارت و حملونقل ایران داشته باشد. کارشناسان حوزه ترانزیت اعلام کردهاند که استقرار شرکتهای امنیتی یا فنی در نزدیکی مرزهای شمالی ایران، میتواند کنترل بیشتری بر شبکههای جادهای، لجستیک و تبادلات تجاری منطقه اعمال کند.
به گزارش رسانههای منطقهای، حمایت برخی کشورهای عضو ناتو و نیز کشورهای ترکزبان از این طرح، نشانهای از شکلگیری محور جدید اقتصادی در برابر مسیرهای سنتی موجود است. این محور با هدف اتصال اوراسیا به غرب از طریق مسیری غیر از ایران و روسیه در حال شکلگیری است.
در همین حال، مقامات رسمی ایران در موضعگیریهای خود، نسبت به این طرح ابراز نگرانی کردهاند و آن را تهدیدی مستقیم علیه امنیت و منافع اقتصادی کشور دانستهاند. آنها اعلام کردهاند که با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک و تقویت همکاریهای منطقهای، از هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی در منطقه که به ضرر منافع ایران باشد جلوگیری خواهند کرد.
در پایان، منابع آگاه تاکید دارند که پروژه کریدور زنگزور، با وجود ابعاد جغرافیایی محدود، ممکن است به یکی از مهمترین پروندههای اقتصادی منطقه قفقاز در دهه آینده تبدیل شود. اگرچه هنوز جزئیات نهایی این طرح مشخص نشده، اما تلاشهای هماهنگ برای اجراییسازی آن، بهویژه در بستر همکاریهای فراملی، نشان میدهد که ایران باید با رویکردی فعال در حوزه دیپلماسی اقتصادی، به مدیریت این تحولات بپردازد.
