تولید ناخالص داخلی ایران در بهار ۱۴۰۵ با افت صنایع و خدمات کاهش یافت
تازهترین نتایج حسابهای ملی فصلی نشان میدهد تولید ناخالص داخلی ایران در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ وارد محدوده منفی شده است. بر اساس دادههای منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ با احتساب نفت در این دوره به ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریال رسیده؛ رقمی که در بهار ۱۴۰۴ معادل ۲۴ هزار و ۲۵۵ هزار میلیارد ریال بود. مقایسه این دو رقم نشان میدهد تولید ناخالص داخلی با نفت در فاصله یک سال ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است.
اقتصاد بدون نفت نیز در همین دوره با کاهش روبهرو بوده است. تولید ناخالص داخلی بدون نفت از ۱۸ هزار و ۴۹ هزار میلیارد ریال در بهار سال گذشته به ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریال در بهار امسال رسیده و در نتیجه رشد اقتصادی بدون نفت منفی ۴.۶ درصد ثبت شده است. فاصله میان نرخ رشد با نفت و بدون نفت نشان میدهد کاهش فعالیتهای نفتی سهم مهمی در افت کل اقتصاد داشته، اما منفی ماندن شاخص بدون نفت بیانگر آن است که کاهش تولید فقط به بخش نفت محدود نبوده است.
افت همزمان صنایع و خدمات در کنار رشد کشاورزی
بررسی سمت تولید نشان میدهد سه گروه اصلی اقتصاد عملکرد یکسانی نداشتهاند. گروه کشاورزی در سهماهه نخست ۱۴۰۵ رشد مثبت ۲.۳ درصدی را ثبت کرده و تنها گروه عمدهای بوده که ارزش افزوده آن نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته است. این گروه فعالیتهایی مانند زراعت و باغداری، دامداری، جنگلداری و ماهیگیری را دربر میگیرد. در مقابل، گروه صنایع و معادن با رشد منفی ۱۴.۷ درصدی بیشترین کاهش را در میان گروههای عمده اقتصادی ثبت کرده است.
جزئیات منتشرشده نشان میدهد افت صنایع و معادن فقط از کاهش فعالیت نفتی ناشی نشده است. صنایع و معادن بدون نفت نیز حدود ۵.۲ درصد کوچکتر شدهاند و بخش ساختمان کاهش ۶.۴ درصدی را تجربه کرده است. در بخش نفت و گاز نیز کاهش ارزش افزوده به حدود ۲۶.۴ درصد رسیده است. قرار گرفتن چند زیرگروه مهم صنعتی و ساختمانی در محدوده منفی، باعث شده وزن افت صنایع و معادن در کاهش تولید ناخالص داخلی قابل توجه باشد.
گروه خدمات نیز در بهار ۱۴۰۵ با کاهش ۴.۸ درصدی ارزش افزوده روبهرو شده است. این گروه دامنه گستردهای از فعالیتها از عمدهفروشی و خردهفروشی تا حملونقل، انبارداری، اطلاعات و ارتباطات، فعالیتهای مالی و بیمه، مستغلات، آموزش، سلامت و خدمات عمومی را شامل میشود. عملکرد زیرگروههای خدمات یکسان نبوده و واسطهگری مالی رشد حدود ۲ درصدی داشته است، در حالی که مجموع گروه خدمات در مقایسه با بهار سال قبل کاهش نشان میدهد.
مرکز آمار ایران محاسبات فصلی را در قالب ۱۸ بخش اصلی و ۵۰ رشته فعالیت بر مبنای طبقهبندی فعالیتهای اقتصادی انجام میدهد. به همین دلیل نرخ رشد نهایی حاصل جمع ساده تغییرات سه گروه اصلی نیست و وزن هر رشته فعالیت در ارزش افزوده کل اقتصاد نیز در محاسبه نتیجه نهایی اثر دارد. رشد مثبت کشاورزی در فصل نخست سال نتوانسته کاهش ثبتشده در صنایع و معادن و خدمات را جبران کند.
کاهش مصرف سرمایهگذاری و تجارت خارجی در بهار
ارقام حسابهای ملی از سمت هزینه نیز از کاهش چند جزء اصلی تقاضا حکایت دارد. مصرف نهایی خصوصی در بهار ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴ درصد کاهش یافته و مصرف نهایی دولت نیز ۱.۷ درصد کمتر شده است. همزمان تشکیل سرمایه ثابت ناخالص که یکی از شاخصهای مهم برای سنجش جریان سرمایهگذاری در اقتصاد است، کاهش ۸.۴ درصدی را ثبت کرده است.
در جزئیات سرمایهگذاری، تشکیل سرمایه در ماشینآلات حدود ۹.۷ درصد و در ساختمان حدود ۶.۴ درصد کاهش یافته است. کاهش سرمایهگذاری ثابت در کنار افت بخش صنعت و ساختمان، نشان میدهد بخشی از کاهش فعالیت اقتصادی فصل نخست به حوزههایی مربوط بوده که با ایجاد ظرفیت تولیدی و توسعه داراییهای سرمایهای ارتباط دارند. این ارقام بر مبنای قیمتهای ثابت محاسبه میشوند و هدف آنها اندازهگیری تغییر واقعی حجم فعالیت اقتصادی بدون اثر مستقیم افزایش سطح قیمتها است.
بخش خارجی اقتصاد نیز در بهار امسال کاهش قابل توجهی را تجربه کرده است. صادرات کالا و خدمات نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۳۵.۷ درصد پایین آمده و واردات کالا و خدمات نیز ۱۴.۸ درصد کاهش یافته است. افت صادرات، بزرگترین کاهش در میان اجزای اصلی تقاضای نهایی در این فصل بوده و همزمانی آن با کاهش واردات، از کوچکتر شدن حجم مبادلات خارجی ثبتشده در حسابهای ملی حکایت دارد.
مقایسه ارقام تولید ناخالص داخلی با نفت و بدون نفت نیز وزن بخش نفتی را در اندازه اقتصاد این فصل نشان میدهد. تفاوت میان رقم ۲۱ هزار و ۷۹۵ هزار میلیارد ریالی تولید ناخالص داخلی با نفت و رقم ۱۷ هزار و ۲۲۶ هزار میلیارد ریالی بدون نفت حدود ۴ هزار و ۵۶۹ هزار میلیارد ریال است. این فاصله معادل نزدیک به ۲۱ درصد تولید ناخالص داخلی با نفت در محاسبات قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ است و توضیح میدهد چرا تغییرات بخش نفت میتواند اثر محسوسی بر نرخ رشد کل داشته باشد.
دادههای بهار ۱۴۰۵ همچنین نشان میدهد کاهش فعالیت اقتصادی هم در سمت تولید و هم در اجزای تقاضا قابل مشاهده بوده است. در سمت تولید، صنایع و معادن و خدمات در محدوده منفی قرار گرفتهاند و در سمت هزینه نیز مصرف خصوصی، مصرف دولت، سرمایهگذاری ثابت، صادرات و واردات کاهش یافتهاند. در همین دوره، رشد مثبت کشاورزی و برخی فعالیتهای خدماتی مانند واسطهگری مالی از معدود بخشهایی بودهاند که افزایش ارزش افزوده ثبت کردهاند.
بر اساس ارقام منتشرشده، تولید ناخالص داخلی بدون نفت با وجود افت کمتر از شاخص کل، همچنان ۴.۶ درصد کاهش داشته است. این تفاوت برای ارزیابی وضعیت بخشهای غیرنفتی اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد حتی پس از حذف اثر مستقیم نفت، سطح فعالیت اقتصادی در سهماهه نخست ۱۴۰۵ پایینتر از مدت مشابه سال قبل بوده است. انتشار جزئیات حسابهای ملی فصلی امکان مقایسه تغییرات تولید، مصرف، سرمایهگذاری و تجارت خارجی را در یک چارچوب آماری واحد فراهم میکند.
