چرخش تجارت افغانستان بهسوی ایران همزمان با تشدید تنشهای مرزی کابل و اسلامآباد
با تداوم درگیریهای مرزی میان افغانستان و پاکستان و بسته شدن گذرگاههای مشترک، بخش مهمی از تجارت خارجی افغانستان به سمت مسیرهای جایگزین در ایران هدایت شده است. بنا بر اعلام رسمی مقامات افغانستان، این کشور برنامهریزی گستردهای برای استفاده از ظرفیتهای ترانزیتی ایران و تقویت حملونقل از بندر چابهار را در دستور کار قرار داده است؛ اقدامی که پس از تشدید تنشهای نظامی و توقف مذاکرات میان کابل و اسلامآباد صورت گرفته است.
در هفتههای اخیر، مرزهای افغانستان و پاکستان شاهد چند دور درگیری مسلحانه بوده است. این درگیریها که به گفته منابع رسمی دو طرف بیش از دهها کشته و زخمی برجای گذاشته، موجب تعطیلی گذرگاههای تجاری تورخم و چمن شده است؛ دو مسیری که سالها بهعنوان شریان اصلی تجارت افغانستان با پاکستان عمل میکردند. بسته شدن این گذرگاهها حملونقل کالا، صادرات و واردات و بهویژه انتقال مواد غذایی، دارو و محصولات فاسدشدنی را با اختلال جدی مواجه کرده است.
در پی تشدید این بحران، وزارت خارجه پاکستان اعلام کرد که تمامی گذرگاههای مشترک دو کشور به دلیل «ملاحظات امنیتی» بسته شده و ازسرگیری تجارت منوط به «اقدامات مشخص امنیتی کابل» خواهد بود. همزمان، مقامات افغانستان نیز از تصمیم برای بازنگری اساسی در سیاست تجاری خود خبر دادهاند. ملا عبدالغنی برادر، معاون نخستوزیر افغانستان در امور اقتصادی، در اظهاراتی رسمی اعلام کرد که دولت افغانستان تمام تجار و شرکتهای واردکننده را به توقف همکاری با پاکستان فراخوانده و مسیرهای جایگزین را در اولویت قرار داده است.
به دنبال این تصمیم، نورالدین عزیزی، وزیر صنعت و تجارت افغانستان، در سفری رسمی به تهران با مقامات اقتصادی ایران دیدار و درباره استفاده گستردهتر از ظرفیتهای ترانزیتی جمهوری اسلامی ایران گفتوگو کرد. محور این نشستها تمرکز بر توسعه مسیرهای حملونقل از طریق بندر چابهار، افزایش تردد کامیونها در مرز میلک و تقویت صادرات و واردات دو کشور اعلام شد. بر اساس گفتههای این مقام افغان، کابل قصد دارد سهم ایران در ترانزیت کالا به افغانستان را بهطور قابل توجهی افزایش دهد.
پس از دیدارهای تهران، هیئت افغانستان راهی دهلینو شد و با وزیر امور خارجه و وزیر بازرگانی هند ملاقات کرد. در این دیدارها نیز فعالسازی هرچه سریعتر مسیر چابهار و گسترش همکاری سهجانبه افغانستان، ایران و هند مورد تأکید قرار گرفت. هند سالهاست در توسعه بندر چابهار مشارکت دارد و کابل این مسیر را جایگزینی مهم برای دسترسی به آبهای آزاد میداند.
بنا بر دادههای منتشرشده از سوی نهادهای تجاری افغانستان، حجم تجارت ایران و افغانستان طی ماههای اخیر روندی افزایشی داشته است. مقامات افغان اعلام کردهاند که بخش قابل توجهی از واردات مواد غذایی، نهادههای کشاورزی، مصالح ساختمانی، دارو و تجهیزات صنعتی از مسیر ایران تأمین شده و تجارت ترانزیتی از بنادر جنوبی ایران نسبت به سال گذشته رشد قابل توجهی تجربه کرده است.
در سوی مقابل، آمارهای رسمی پاکستان نشان میدهد که این کشور در سالهای اخیر بزرگترین شریک تجاری افغانستان بوده و بخش مهمی از صادرات مواد غذایی، سیمان، دارو، منسوجات و کالاهای مصرفی افغانستان را تأمین کرده است. با این حال بسته شدن مرزها و توقف مسیرهای سنتی، موجب کاهش محسوس مبادلات تجاری بین دو کشور شده است. نهادهای بازرگانی پاکستان گزارش دادهاند که صادرات این کشور به افغانستان در بخشهایی مانند آرد، برنج، میوه و دارو متوقف یا دچار کاهش شدید شده است.
بررسیهای اتاقهای بازرگانی پاکستان نیز نشان میدهد که در برخی ماهها سهم افغانستان از صادرات منطقهای پاکستان بین ۲۰ تا ۳۰ درصد بوده است. توقف این مسیر باعث اختلال در فعالیت شرکتهای کوچک و متوسط، بهویژه در استانهای مرزی از جمله خیبرپختونخوا و بلوچستان شده است. بر اساس گزارش رسانههای پاکستانی، تأخیر در پرداخت مطالبات، توقف حملونقل و فاسد شدن کالاهای صادراتی مشکلاتی است که صادرکنندگان این کشور با آن روبهرو هستند.
مقامات افغانستان در اظهارات جداگانه تأکید کردهاند که هرگونه ازسرگیری تجارت با پاکستان تنها در صورتی انجام خواهد شد که طرف پاکستانی تضمینهای رسمی درباره عدم بسته شدن گذرگاهها ارائه دهد. همچنین مقامهای طالبان اعلام کردهاند واردکنندگان داروی افغانستان موظف شدهاند طی سه ماه کلیه تعاملات خود با شرکتهای پاکستانی را خاتمه دهند.
در همین حال، نهادهای اقتصادی ایران اعلام کردهاند که ظرفیت بنادر جنوبی، بهویژه چابهار و بندرعباس، برای پذیرش افزایش بار ترانزیتی و تجاری از سوی افغانستان آماده است. توسعه خطوط حملونقل ترکیبی، تسهیل فرآیندهای گمرکی، افزایش ناوگان حملونقل جادهای و ایجاد مسیرهای جدید ریلی از جمله اقداماتی است که در ماههای اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
کارشناسان حوزه تجارت منطقهای معتقدند که تحولات اخیر میتواند نقش ایران را در مسیرهای ترانزیتی آسیای مرکزی پررنگتر کند و وابستگی افغانستان به مسیرهای سنتی را کاهش دهد. با وجود این، مقامات افغان اعلام کردهاند که تا زمان رسیدن به توافق پایدار با پاکستان، مسیر ایران اولویت نخست تجارت این کشور خواهد بود.
در حال حاضر کابل سیاستی مبتنی بر تنوعبخشی به مسیرهای تجاری در پیش گرفته و استفاده از راههای ایران و هند را بهعنوان محور جدید تجارت خارجی خود دنبال میکند. بنا بر اعلام وزارت صنعت و تجارت افغانستان، مسیرهای ایران قادر است بخش قابل توجهی از نیازهای وارداتی افغانستان را تأمین کرده و تجارت این کشور را از وضعیت فعلی خارج کند.
