کاهش صادرات محصولات کشاورزی ایران بازار خلیج فارس را تکان داد
بازار صیفیجات در چند کشور عربی حاشیه خلیج فارس با شوک قیمتی تازه روبهرو شده است؛ شوکی که فعالان تجارت کشاورزی آن را به اختلال در جریان صادرات محصولات کشاورزی ایران و کاهش عرضه روزانه نسبت میدهند. سیدرضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، امروز اعلام کرد توقف صادرات ایران به بازارهای عربی باعث شده قیمت برخی اقلام پرمصرف در کشورهایی مانند بحرین و عمان چند برابر شود. به گفته او، قیمت گوجهفرنگی که پیش از این حدود ۱.۵ درهم گزارش میشد، در برخی بازارها به ۱۴ درهم رسیده و قیمت خیار از حدود یک درهم به هشت درهم افزایش یافته است. هندوانه نیز در همین دوره تا هشت درهم قیمت خورده است.
اهمیت این تغییر فقط به افزایش قیمت چند قلم میوه و سبزی محدود نیست. بازارهای خلیج فارس به دلیل شرایط اقلیمی، محدودیت منابع آب و تکیه بالا بر واردات، بخش قابل توجهی از نیاز تازهخوری خود را از خارج تامین میکنند. در چنین بازاری، هر اختلال در مسیر حمل، تسویه مالی، صدور مجوز یا بارگیری بندری میتواند با سرعت بیشتری به قیمت مصرفکننده منتقل شود. ایران نیز در سالهای اخیر به دلیل نزدیکی جغرافیایی، هزینه حمل پایینتر و تنوع تولید، یکی از تامینکنندگان اثرگذار برای سبزی و صیفی در این بازارها بوده است.
افزایش قیمت صیفیجات در بازارهای وارداتی
بر اساس اطلاعاتی که از فعالان این بخش نقل شده، شدت افزایش قیمت در اقلامی دیده میشود که وابستگی بیشتری به عرضه سریع و حمل کوتاهمدت دارند. گوجهفرنگی، خیار و هندوانه از جمله کالاهایی هستند که به دلیل ماندگاری محدود، نیازمند زنجیره سرد، سرعت در ترخیص و نظم در حمل دریایی یا زمینیاند. وقتی جریان ورود چنین کالاهایی ناگهان کاهش پیدا میکند، واردکنندگان برای جایگزینی محمولهها ناچار به خرید از مسیرهای دورتر یا تامینکنندگان گرانتر میشوند و این تغییر مستقیما هزینه عمدهفروشی را بالا میبرد.
در گزارشهای مرتبط با تجارت غذای منطقه، وابستگی وارداتی کشورهای عربی به عنوان یکی از عوامل اصلی آسیبپذیری قیمتها معرفی شده است. برخی برآوردهای تجاری برای امارات از واردات حدود ۸۵ درصدی مواد غذایی مورد نیاز سخن میگویند و گزارشهای بینالمللی نیز نشان میدهد بسیاری از کشورهای عربی واردکننده خالص غذا هستند. این ساختار باعث میشود بازارهای مصرفی منطقه در برابر افت عرضه کوتاهمدت حساس باشند؛ به ویژه در محصولاتی که امکان ذخیرهسازی بلندمدت آنها محدود است و تقاضای روزانه مصرفکننده برای آنها به سرعت جایگزین نمیشود.
طبق آمار اعلامی از گمرک جمهوری اسلامی ایران که در خبر اولیه به آن اشاره شده، در سال ۱۴۰۴ حدود یک میلیون تن سبزی و صیفی از ایران به کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر شده بود، اما میزان صادرات این گروه در سال جاری نزدیک به صفر گزارش شده است. چنین فاصلهای برای بازارهایی که به ورود مستمر بار عادت کردهاند، فقط یک تغییر تجاری ساده نیست؛ بلکه روی قیمت عمدهفروشی، هزینه توزیع، حاشیه سود خردهفروش و در نهایت قیمت سبد مصرفی خانوار اثر میگذارد.
نقش ایران در تامین غذای تازه خلیج فارس
دادههای تجارت کشاورزی نشان میدهد محصولات تازه ایران طی سالهای اخیر جایگاه قابل توجهی در بازارهای اطراف خلیج فارس داشتهاند. گزارشهای تجاری بینالمللی ارزش صادرات سبزی ایران در سال ۲۰۲۴ را حدود ۲۶۰ میلیون یورو و صادرات میوه ایران را حدود ۱.۴ میلیارد یورو برآورد کردهاند. همچنین گزارشهای داخلی از صادرات رسمی بیش از هشت میلیون تن محصولات کشاورزی در سال ۱۴۰۳ با ارزشی بالاتر از شش میلیارد دلار حکایت دارد. بخشی از این ظرفیت به بازارهای نزدیک منطقه میرود؛ بازارهایی که فاصله کمتر با جنوب ایران برای آنها به معنی دریافت سریعتر کالا و کاهش هزینه حمل است.
در همین حال، گزارشهایی از آزادسازی تدریجی برخی اقلام کشاورزی پس از دوره محدودیت صادرات منتشر شده است، اما فعالان بازار میگویند بازگشت یک زنجیره تجاری به وضعیت عادی، تنها با صدور مجوز انجام نمیشود. قراردادهای قبلی، اعتماد خریداران، زمانبندی حمل، ظرفیت کانتینر، استاندارد بستهبندی و امکان انتقال پول از عواملی است که سرعت بازگشت کالا به بازار مقصد را تعیین میکند. به همین دلیل حتی اگر بخشی از محدودیتها کاهش یابد، اثر آن بر قیمت مصرفکننده ممکن است با فاصله زمانی در بازارهای بحرین، عمان، امارات، قطر و دیگر مقاصد منطقه دیده شود.
رضا عزیزی، کارشناس اقتصادی، در توضیح اثر چنین وضعیتی گفته است در شرایط بحران، تابآوری بازار در بخش محصولات وارداتی به حداقل میرسد و قیمتها جهش بیشتری پیدا میکند. این ارزیابی با رفتار بازار محصولات تازه همخوانی دارد؛ زیرا عرضه آنها به شکل روزانه و با حاشیه زمانی محدود انجام میشود. برخلاف کالاهای خشک یا صنعتی، سبزی و صیفی به سرعت افت کیفیت پیدا میکند و هر تاخیر در تامین، هزینه ضایعات، حمل جایگزین و نگهداری را بالا میبرد.
برای صادرکنندگان ایرانی نیز توقف یا افت صادرات محصولات تازه، پیامد درآمدی قابل توجهی دارد. بازارهای عربی خلیج فارس معمولا به دلیل پرداخت ارزی، فاصله حمل کمتر و تقاضای مستمر، از مقاصد جذاب برای تولیدکنندگان و بازرگانان کشاورزی محسوب میشوند. کاهش دسترسی به این بازارها میتواند بخشی از محصول را به بازار داخلی منتقل کند یا باعث دپوی کوتاهمدت در مبادی تولید شود. در مقابل، واردکنندگان عربی برای تامین فوری کالا به سراغ مبادی جایگزین میروند؛ مسیری که معمولا هزینه بیشتری دارد و به افزایش قیمت نهایی دامن میزند.
فعالان زنجیره تامین میگویند مسیر بازگشت تعادل در این بازار به سه عامل بستگی دارد: سرعت ازسرگیری صادرات، توان واردکنندگان برای تنوعبخشی به مبادی خرید و ثبات هزینه حمل در مسیرهای منطقهای. تا زمانی که عرضه روزانه به سطح پیشین نزدیک نشود، قیمت صیفیجات در بازارهای وارداتی میتواند در محدودههای بالاتر باقی بماند و نوسان قیمت گوجهفرنگی، خیار و هندوانه همچنان یکی از نشانههای اصلی فشار بر زنجیره تامین غذایی کشورهای حاشیه خلیج فارس باشد.
