شکستن یک قفل قدیمی در بورس؛ حذف حجم مبنا از چرخه معاملات
حجم مبنا که سالها بهعنوان یکی از ابزارهای کنترلی در بازار سرمایه ایران شناخته میشد، با تصمیم جدید سازمان بورس و اوراق بهادار عملاً از چرخه معاملات حذف شد. این تصمیم که همزمان با کنار گذاشتن مقررات مربوط به گره معاملاتی اتخاذ شده است، تغییری مهم در سازوکار معاملاتی بورس به شمار میرود و میتواند بر روند کشف قیمت، نقدشوندگی و رفتار معاملهگران اثرگذار باشد.
حجم مبنا در سالهای گذشته با هدف مهار هیجانات بازار و جلوگیری از نوسانات شدید قیمتی طراحی و اجرا شد. این ابزار قرار بود مانعی در برابر جهشهای ناگهانی قیمت ایجاد کند و به ثبات بازار کمک کند. با این حال، در گذر زمان و با تغییر شرایط بازار، کارکرد حجم مبنا نیز دستخوش تحول شد و به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در میان فعالان بازار سرمایه تبدیل شد.
در سالهای اخیر، بازار سرمایه ایران بیش از آنکه با موجهای شدید هیجانی مواجه باشد، با مسائلی مانند کاهش عمق معاملات، افت نقدشوندگی و تضعیف اعتماد سرمایهگذاران روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، حجم مبنا بهجای تسهیل معاملات، در بسیاری از نمادها مانعی برای تعدیل قیمتها ایجاد میکرد. در موارد متعددی، حتی با وجود وجود عرضه یا تقاضای واقعی، قیمت پایانی قادر به حرکت متناسب با شرایط بازار نبود.
بر اساس تصمیم جدید سازمان بورس، با حذف حجم مبنا، هر معامله حتی به اندازه یک سهم میتواند اثر کامل خود را بر قیمت پایانی بگذارد. این تغییر به معنای آن است که قیمتها بدون محدودیتهای پیشین و بر اساس جریان واقعی معاملات شکل میگیرند. همزمان، مقررات گره معاملاتی نیز کنار گذاشته شده است تا فرآیند دادوستد سهام بدون مداخلات اضافی ادامه یابد.
در متن خبر منتشرشده تأکید شده است که این تصمیم صرفاً یک اصلاح فنی ساده نیست، بلکه نشانهای از تغییر رویکرد سیاستگذار نسبت به سازوکار بازار سرمایه محسوب میشود. بر این اساس، سیاستگذار بهجای استفاده از ابزارهای کنترلی مکانیکی، به سمت پذیرش منطق عرضه و تقاضا و سازوکار طبیعی بازار حرکت کرده است.
در توضیح دلایل تبدیل شدن حجم مبنا به مانع، به این نکته اشاره شده است که در سالهای اخیر، بازار سرمایه بیشتر با کمعمقی و بیاعتمادی مواجه بوده تا هیجان. در چنین فضایی، حجم مبنا باعث میشد قیمتها بهصورت مصنوعی نگه داشته شوند و تعدیل واقعی آنها به تعویق بیفتد. نتیجه این وضعیت، شکلگیری صفهای طولانی و فرسایشی بود؛ صفهایی که نه به نفع سهامداران خرد بود و نه به کارایی بازار کمک میکرد.
با حذف حجم مبنا، انتظار میرود فرآیند کشف قیمت با سرعت بیشتری انجام شود. بر اساس توضیحات ارائهشده، اطلاعات جدید مانند گزارشهای مالی شرکتها، تغییرات نرخ ارز یا اخبار کلان اقتصادی میتوانند زودتر در قیمت سهام منعکس شوند. همچنین فاصله میان قیمت تابلویی و ارزش ذاتی سهام کاهش مییابد و بازار واکنشی پیوستهتر و منسجمتر نشان میدهد.
در بخش دیگری از خبر به تأثیر این تصمیم بر نقدشوندگی بازار اشاره شده است. یکی از مشکلات اصلی بورس در سالهای گذشته، قفلشدن نقدینگی در صفهای خرید و فروش بوده است. وجود حجم مبنا این مشکل را تشدید میکرد، زیرا معاملهگران میدانستند حتی در صورت انجام معامله، قیمت بهطور کامل تعدیل نمیشود. در نتیجه، انگیزه مشارکت فعال کاهش مییافت و صفنشینی به یکی از رفتارهای غالب در بازار تبدیل میشد.
حذف حجم مبنا میتواند جذابیت معاملات خرد را افزایش دهد و گردش معاملات را بهبود بخشد. در چنین شرایطی، نقش تحلیل در تصمیمگیری سرمایهگذاران پررنگتر شده و نقش صفها کمرنگتر میشود. بر اساس متن خبر، بازار در این فضا از حالت «انتظار جمعی» خارج شده و پویایی بیشتری پیدا میکند.
در عین حال، در خبر به نگرانیهایی درباره افزایش نوسان قیمتها پس از حذف حجم مبنا اشاره شده است. با این حال، تأکید شده که نوسان زمانی پرریسک تلقی میشود که نقدشوندگی پایین باشد. همچنین اشاره شده است که قیمتهای مصنوعی میتوانند ریسک بیشتری نسبت به قیمتهای واقعی ایجاد کنند و بسیاری از بازارهای کارآمد دنیا بدون ابزارهایی مانند حجم مبنا فعالیت میکنند.
در این چارچوب، عنوان شده است که حجم مبنا نوسان را حذف نمیکرد، بلکه صرفاً آن را به آینده موکول میکرد. حذف این ابزار میتواند باعث شود نوسانات بهصورت شفافتر و در زمان مناسبتری در قیمتها نمایان شود.
در ادامه خبر، به این موضوع اشاره شده است که حذف حجم مبنا میتواند پیشدرآمدی برای اصلاحات بزرگتر در بازار سرمایه باشد. از جمله این اصلاحات، بازنگری در دامنه نوسان، حرکت به سمت بازار پیوستهتر، تقویت نقش بازارگردانها و کاهش مداخلات دستوری عنوان شده است. بر اساس متن خبر، در صورت تداوم این مسیر، بازار سرمایه ایران میتواند بهتدریج از یک بازار کنترلی به بازاری تحلیلمحور و رقابتی نزدیک شود.
در بخش پایانی خبر، دیدگاه حمید گنجخانی، تحلیلگر بازار سرمایه، نقل شده است. وی در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس اظهار کرده است که حذف حجم مبنا یکی از اصلاحات ضروری بازار بوده و این ابزار در سالهای اخیر بیشتر موجب قفلشدن بازار شده بود تا کنترل آن. به گفته او، این تصمیم به سهامداران خرد آسیب نمیزند و برعکس، میتواند به تعادل سریعتر قیمتها کمک کند.
این کارشناس بازار سرمایه همچنین تأکید کرده است که شفافیت و سرعت کشف قیمت میتواند ریسک بازار را کاهش دهد، حتی اگر نوسانات در ظاهر بیشتر به نظر برسد. وی افزود که قدم بعدی میتواند بررسی تدریجی دامنه نوسان باشد و حذف حجم مبنا نشان میدهد سیاستگذار آمادگی ورود به این گفتوگوها را دارد.
در جمعبندی خبر آمده است که حذف حجم مبنا و کنار گذاشتن گره معاملاتی، نشانهای از تغییر نگاه سیاستگذار به سازوکار بازار سرمایه است. این تصمیم میتواند به بهبود کشف قیمت، افزایش نقدشوندگی و تقویت نقش تحلیل در معاملات منجر شود و در صورت همراهی با اصلاحات تدریجی دیگر، بازار سرمایه ایران را به سمت کارایی و شفافیت بیشتر سوق دهد.
