امنیت اقتصادی ایران در رقابت سنگین کریدورهای ترانزیتی
گزارشها از تازهترین تحولات در حوزه ترانزیت و حملونقل منطقه نشان میدهد که رقابت میان کریدورهای بینالمللی در غرب آسیا وارد مرحلهای حساس شده و امنیت اقتصادی ایران تحت تأثیر جریانی قرار گرفته است که در آن مسیرهای ترانزیتی به یکی از مهمترین ابزارهای رقابت میان کشورها تبدیل شدهاند. بر اساس این گزارشها، افزایش بیثباتی در برخی نقاط منطقه و گسترش پروژههای حملونقل در کشورهای همسایه، موقعیت ترانزیتی ایران را بیش از گذشته در معرض توجه و آزمون قرار داده است.
ایران از نظر جغرافیایی در نقطهای قرار دارد که سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را به یکدیگر متصل میکند و همین موقعیت باعث شده ظرفیت بالقوه کشور برای تبدیل شدن به یکی از مهمترین شاهراههای ترانزیتی منطقه مطرح شود. مسیرهای بینالمللی از جمله کریدور شمال–جنوب و کریدور شرق–غرب در سالهای اخیر در کانون برنامهریزیهای راهبردی کشورهای منطقه قرار گرفتهاند و ایران در هر دو محور میتواند نقش تعیینکنندهای داشته باشد. با این حال، گزارشهای رسمی نشان میدهد این ظرفیت با مجموعهای از چالشهای امنیتی، سیاسی، زیرساختی و مالی مواجه شده است که روند عبور بار از مسیرهای ایران را کند کرده و نگرانیهایی را برای فعالان اقتصادی ایجاد کرده است.
تحولات اخیر در غرب آسیا، از درگیریهای پراکنده گرفته تا تنشهای مرزی در شرق و شمال کشور، بخشی از شبکه حملونقل ایران را تحت تأثیر قرار داده است. این تحولات شامل ناامنی در عراق، تغییرات امنیتی در افغانستان، اختلافات میان پاکستان و طالبان و همچنین تحولات مرتبط با یمن و دریای سرخ است. گزارشهای میدانی نشان میدهد که این رویدادها در برخی موارد ریسک عبور کالا از ایران را برای شرکتهای لجستیکی افزایش داده و در نتیجه بخشی از مسیرهای ترانزیتی تحت فشار قرار گرفتهاند. در عین حال، برخی منابع تأکید میکنند که همین تغییرات میتواند فرصتهایی را نیز برای ترانزیت زمینی ایران ایجاد کند؛ بهویژه در شرایطی که برخی مسیرهای رقیب با تهدیدهای امنیتی یا اختلال در حملونقل دریایی مواجه هستند.
در کنار مسائل امنیتی، تحریمهای مالی و محدودیتهای مربوط به بیمه نیز هزینه حملونقل در مسیرهای عبوری از ایران را افزایش داده است. این محدودیتها هنگام مقایسه هزینه و زمان ترانزیت با مسیرهای جایگزین در کشورهای منطقه، سهم قابلتوجهی در کاهش جذابیت مسیر ایران برای شرکتهای بینالمللی داشته است. منابع خبرگزاریها گزارش دادهاند که کشورهای رقیب ایران، از جمله امارات متحده عربی، عربستان سعودی، ترکیه، آذربایجان و قزاقستان در سالهای اخیر سرمایهگذاریهای گستردهای در بخش ترانزیت انجام دادهاند و تلاش دارند سهم بیشتری از بار جهانی را جذب کنند. این رقابت، بهویژه در مسیرهای شرق–غرب و شمال–جنوب، تأثیر مستقیمی بر وضعیت ترانزیت ایران گذاشته است.
گزارشها نشان میدهد که اختلال در حملونقل دریایی مخصوصاً در کانال سوئز، افزایش ناامنی در دریای سرخ و محدودیتهای ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، بسیاری از کشورها را به سمت مسیرهای زمینی امنتر هدایت کرده است. در چنین شرایطی، موقعیت جغرافیایی ایران بار دیگر مورد توجه قرار گرفته و برخی کارشناسان معتقدند که مسیرهای عبوری از ایران میتواند خلأ ناشی از اختلال در مسیرهای دریایی را تا حدی جبران کند. با این حال، این فرصت تنها زمانی قابل بهرهبرداری است که زیرساختهای داخلی کشور، شامل راهآهن، جادهها، ناوگان حملونقل و ترمینالهای مرزی، ظرفیت پاسخگویی سریع و استاندارد به تقاضای جدید را داشته باشند.
گزارشهای منتشرشده از سوی نهادهای حملونقل نشان میدهد که بخش مهمی از موانع ترانزیتی ایران ناشی از مشکلات داخلی است. در حوزه راهآهن، مسائلی همچون فرسودگی ناوگان، کمبود لکوموتیو، سرعت پایین حرکت قطارها و کمبود خطوط دوخطه از جمله مواردی هستند که زمان عبور قطارهای باری را افزایش میدهند. بر اساس یک گزارش رسمی، مدتزمان حرکت یک واگن باری در مسیر ۳۶۰۰ کیلومتری قزاقستان حدود پنج روز است، اما طی مسیر بندرعباس تا سرخس که تقریباً نصف این مسافت است، گاهی تا سه هفته زمان نیاز دارد. این اختلاف زمان، هزینه حملونقل را افزایش داده و رقابتپذیری مسیر ایران را کاهش میدهد.
در کنار مشکلات زیرساختی، فرآیندهای گمرکی و مرزی نیز بهعنوان بخشی از موانع داخلی مطرح شدهاند. برخی گزارشها حاکی از آن است که عدم یکپارچگی مقررات، زمان انتظار کامیونها در گمرکات، کمبود تجهیزات بارگیری و نبود ترمینالهای مدرن باعث کندی روند ترانزیت شده است. این مشکلات در شرایطی مطرح میشود که رقبای منطقهای ایران با سرعت بیشتری در حال توسعه زیرساختها و سادهسازی فرآیندهای تجاری هستند.
در سناریوی آیندهنگر ترانزیت ایران، گزارشها سه مسیر را مطرح میکنند. در سناریوی نخست، تکمیل پروژههایی نظیر راهآهن چابهار–زاهدان–سرخس، توسعه کریدور شرق–غرب، بهبود فرآیندهای مرزی، یکپارچهسازی گمرکی و اجرای دیپلماسی حملونقل میتواند ایران را در جایگاه هاب منطقهای قرار دهد. در سناریوی دوم، ایران با حفظ وضعیت موجود همچنان با ریسکهای امنیتی و فشارهای خارجی روبهرو خواهد بود اما سهم فعلی خود را از دست نخواهد داد. در سناریوی سوم، تشدید تحریمها و توسعه مسیرهای جایگزین در کشورهای همسایه میتواند ایران را از بخش قابلتوجهی از بازار ترانزیت کنار بگذارد.
در پایان این گزارش آمده است که به گفته کریم نائینی، کارشناس حوزه حملونقل و ترانزیت، آینده این بخش بیش از هر زمان دیگری به ایجاد نقشه راه ملی، اصلاح ساختارهای لجستیکی، تقویت زیرساختها و مشارکت بخش خصوصی بستگی دارد. وی تأکید کرده است که در صورت از دست رفتن این فرصت، کشورهای رقیب میتوانند جایگزین ایران در مسیرهای ترانزیتی منطقه شوند.
